Update 6 oktober, 11.25 uur: de verdachte copiloot wilde zijn aanslag volgens Israëlische media en functionarissen al in juli plegen, maar stelde die uit omdat een bevriend bemanningslid op die vlucht zat; de Emiraten hebben dat niet bevestigd. De Nieuw-Zeelandse politie bevestigt dat hij daar van november 2018 tot mei 2019 een deel van zijn vliegopleiding volgde. Lees ook: Copiloot flydubai FZ1073 wilde aanslag volgens onderzoekers al in juli plegen, maar stelde die uit vanwege bevriend bemanningslid.

De copiloot die ervan wordt verdacht op 30 september de gezagvoerder van flydubai-vlucht FZ1073 te hebben aangevallen, handelde volgens de eerste aanwijzingen alleen en niet namens een organisatie of een buitenlandse regering. Dat zeggen meerdere Amerikaanse functionarissen die over het onderzoek zijn ingelicht en een voormalig Israëlisch veiligheidsfunctionaris tegen NBC News. Ook Israëlische bronnen zeiden tegen CNN dat de verdachte waarschijnlijk alleen handelde. Alle bronnen benadrukken dat het onderzoek nog in een vroeg stadium is en dat banden met een groep of staat niet definitief zijn uitgesloten.

Intussen zet de aanval de vraag op scherp hoe piloten worden gescreend. Volgens luchtvaartdeskundigen die CNN sprak bestaat er geen internationale norm voor achtergrondonderzoek naar piloten, en het Israëlische ministerie van Verkeer zegt dat zijn procedures niet zijn ingericht op een dreiging die van een piloot zelf uitgaat. Lees ook ons overzicht van wat bekend is over vlucht FZ1073 en het artikel over het Israëlische debat over de controle van buitenlandse bemanningen. In de kennisbank: Hoe worden piloten gescreend op extremisme en andere veiligheidsrisico's? en Wie is Hamam al-Hammami?

Eerste aanwijzingen: geen organisatie of staat

De verdachte is de Omaanse copiloot Hamam al-Hammami, zoals CNN, AP en andere media eerder op basis van bronnen meldden. "De inschatting is dat hij alleen opereerde", zei Shalom Ben Hanan, een voormalig functionaris van de Israëlische binnenlandse veiligheidsdienst Shin Bet, tegen NBC News. "We moeten de uiteindelijke resultaten van het onderzoek nog afwachten om vast te stellen of er een organisatie of een staat achter zit." Een Israëlische functionaris zei tegen CNN dat informatie uit het onderzoek erop wijst dat de verdachte alleen handelde; een andere Israëlische bron zei dat Israël op dit moment geen verband met een groep of regering kent. Beiden benadrukten dat dit hun beeld tot nu toe is.

Het onderzoek wordt geleid door de Verenigde Arabische Emiraten, waar het toestel is geregistreerd. De Emiraatse procureur-generaal Hamad Saif Al Shamsi noemde de aanval eerder een poging tot een terroristische daad en zei dat onderzoekers werken aan het vaststellen van "de volledige omstandigheden, motieven en eventuele banden", meldt NBC News. Ook Israël en het Saudische ministerie van Binnenlandse Zaken doen onderzoek; het toestel maakte een noodlanding in Tabuk, Saudi-Arabië.

Onderzoek in Australië en Nieuw-Zeeland

In Australië onderzoekt een antiterreurteam de banden van de verdachte met het land. "Het Victorian Joint Counter Terrorism Team, bestaande uit de AFP, Victoria Police en ASIO, kan bevestigen dat het de banden van de man met Australië onderzoekt", zei een woordvoerder van de Australische federale politie zondag, melden onder meer The Guardian, de BBC en de Australische omroep ABC. Een update volgt volgens de politie "op een gepast moment". Volgens ABC en de Australische zender SBS gaat het team onder meer na of de man tijdens zijn verblijf in Australië is geradicaliseerd; de politie heeft zelf niet gezegd waar het onderzoek zich op richt.

Volgens een bron die The Guardian sprak, kreeg hij in 2014 een Australisch studentenvisum en studeerde hij van 2015 tot 2017 in het land; ABC en de BBC melden hetzelfde op basis van ingewijden. Zijn visum werd in 2019 ingetrokken omdat hij niet meer stond ingeschreven voor een opleiding, melden The Guardian en ABC. De RMIT-universiteit in Melbourne bevestigde maandag dat hij daar ingeschreven stond, maar zijn opleiding tot ingenieur niet heeft afgemaakt. Daarna volgde hij vanaf 2020 een afstandsopleiding luchtvaartmanagement aan Buckinghamshire New University in Engeland, waar hij in 2023 afstudeerde; de universiteit zegt dat hij er geen vliegopleiding kreeg, meldden eerder AP en de BBC.

Ook de politie in Nieuw-Zeeland bevestigde dat de verdachte enige tijd in het land verbleef. Assistant commissioner Michael Johnson van de Nieuw-Zeelandse politie zei tegen de publieke omroep RNZ dat de politie daarvan op de hoogte is. Volgens CNN en The Independent onderzoekt de politie daar zijn verblijf. De immigratiedienst van Nieuw-Zeeland wilde niet zeggen wanneer hij het land binnenkwam en met welk visum.

Geen internationale norm voor achtergrondonderzoek

Volgens deskundigen die CNN sprak, bestaat er geen internationale standaard voor achtergrondonderzoek naar piloten. Brevetten en toegangspassen worden per land geregeld, en de regels verschillen. Een anonieme gezagvoerder en instructeur zei hetzelfde tegen Al Jazeera: achtergrondcontroles voor verkeersvliegers verschillen per maatschappij en per land, zonder één wereldwijde norm. Bemanningsleden hebben een pas nodig voor de afgeschermde delen van een luchthaven; daarvoor zijn doorgaans politie- en achtergrondcontroles nodig, maar de invulling hangt af van het land.

De Britse piloot en luchtvaartdeskundige Gideon Ewers wees er tegenover CNN op dat een brevet in feite een technische kwalificatie is die laat zien dat iemand kan vliegen. Problemen bij een vorige werkgever staan er niet in. Ook de wervingsprocedures verschillen per maatschappij; volgens luchtvaartdeskundige Alastair Rosenschein, die veertig jaar piloot was in het Verenigd Koninkrijk, horen daar meestal een psychologische beoordeling, simulatortests en referenties van vorige werkgevers of instructeurs bij. Volgens CNN is onduidelijk hoe de verdachte door een referentiecontrole kwam als hij bij Oman Air was weggehaald vanwege zorgen over extremistische opvattingen.

"Er ligt eigenlijk niets vast over hoe mensen worden gescreend, en dat zou wel moeten", zei Rosenschein. Hij vroeg zich af waarom de Omaanse autoriteiten het brevet van de copiloot niet schorsten. Volgens hem moet de sector veel verder gaan, met informatie-uitwisseling tussen maatschappijen en landen, controle van sociale media, steekproefsgewijze tests op onder meer alcohol en regelmatige psychologische keuringen. Geen van die maatregelen is volgens CNN standaard in de sector. CNN-analist Alex Plitsas wees erop dat veel beveiligingsmaatregelen na 11 september 2001 vooral gericht waren op dreiging van buitenaf, zoals passagiers die de cockpit proberen binnen te dringen, en niet op een piloot zelf.

De internationale burgerluchtvaartorganisatie ICAO, de VN-organisatie die landen helpt samenwerken in de luchtvaart, zei tegen CNN dat haar normen "doorlopend worden herzien" en worden aangescherpt wanneer zij nieuwe prioriteiten en werkwijzen signaleert. Nieuwe maatregelen van ICAO of andere toezichthouders worden in de berichtgeving niet genoemd. In Europa geldt sinds eind 2020 wel een verplicht uitgebreid achtergrondonderzoek voor bemanningsleden van Europese maatschappijen, waarin ook inlichtingeninformatie wordt meegewogen en radicalisering uitdrukkelijk wordt genoemd. Flydubai is een maatschappij uit de Emiraten, waar eigen regels gelden.

Israël: procedures niet gericht op dreiging van een piloot

Het Israëlische ministerie van Verkeer zei zaterdag tegen journalisten dat zijn procedures geen controle van de namen van bemanningsleden omvatten. Die namen gaan naar de Israëlische belastingdienst, die ze verzamelt voor het geval veiligheidsdiensten erom vragen, meldt CNN. Het ministerie vertrouwt op de toezegging van buitenlandse maatschappijen dat zij zich aan internationale regels houden en op ondertekende verklaringen dat hun piloten en bemanningen zijn gescreend. "Wij zijn geen inlichtingendienst die de achtergrond van buitenlanders controleert", zei een vertegenwoordiger van de beveiligingsafdeling volgens Ynet, aangehaald door The Times of India. Volgens CNN zei het ministerie ook dat zijn procedures "niet ingaan op de dreiging van een piloot".

Volgens het ministerie hebben alle bemanningsleden een visum nodig om Israël binnen te komen en had een Omaans paspoort bij het inchecken moeten opvallen, meldt CNN. Een Israëlische functionaris zei tegen CNN dat nog niet duidelijk is hoe de Omaanse piloot toestemming kreeg om naar Israël te vliegen; Oman en Israël hebben geen diplomatieke betrekkingen. Premier Benjamin Netanyahu droeg zondagavond het hoofd van de Nationale Veiligheidsraad op alle veiligheidsaspecten van de buitenlandse burgerluchtvaart naar Israël grondig te laten toetsen.

Wat nog niet bekend is

Het motief van de aanval wordt nog onderzocht; de inschatting dat de verdachte alleen handelde is voorlopig en komt van anonieme functionarissen, niet van de onderzoekende autoriteiten. Hoe hij door de screening van flydubai kwam, is niet bekendgemaakt. Flydubai zei tegen CNN geen commentaar te kunnen geven zolang het onderzoek loopt. Volgens Marco Chan, docent luchtvaartoperaties aan Kingston University in Londen, zullen onderzoekers eerst de vluchtrecorder en de cockpitvoicerecorder analyseren en de bemanning, de passagiers en de meereizende piloten die het toestel veilig aan de grond zetten, horen.

Denk jij aan zelfmoord? Praat erover. Bel 113 of 0800-0113 (gratis) of chat via 113.nl.