Welke rangen zijn er in de cockpit?

De Europese licentieregels (Part-FCL) definiëren de pilot-in-command als de piloot die is aangewezen als gezagvoerder en verantwoordelijk is voor de veilige uitvoering van de vlucht2. Een co-pilot is volgens Part-FCL een piloot die niet als gezagvoerder vliegt op een toestel waarvoor meer dan één piloot nodig is; een piloot die alleen aan boord is om les te krijgen voor een licentie of bevoegdheid telt niet mee2. Een derde rol die Part-FCL apart benoemt, is de cruise relief co-pilot: een piloot die de co-piloot tijdens de kruisvlucht boven FL 200 aan de besturing aflost, in een vlucht met meerdere piloten2. Een straalvliegtuig, en een turboprop met meer dan negen passagiersstoelen, moet onder instrumentvliegregels of 's nachts minimaal met twee piloten worden gevlogen. Daarom zitten er in een verkeersvliegtuig altijd ten minste een gezagvoerder en een co-piloot1.

Een ATPL geeft het recht om als gezagvoerder (PIC) te vliegen op vliegtuigen in de commerciële luchtvaart; met een CPL mag je in de commerciële luchtvaart alleen gezagvoerder zijn op een vliegtuig voor één piloot, en verder co-piloot2. Voor een ATPL(A) heb je een MPL nodig, of een CPL(A) met een meermotorige instrumentbevoegdheid en MCC-training, plus minimaal 1 500 vlieguren op vliegtuigen, waarvan ten minste 500 uur in operaties met meerdere piloten2. Van die 1 500 uur moet een deel als gezagvoerder zijn gevlogen: 500 uur als PIC under supervision, of 250 uur als PIC, of 250 uur waarvan minstens 70 als PIC en de rest als PIC under supervision. Verder vraagt de regel 200 uur overland, 75 uur instrumenttijd en 100 uur nachtvliegen2. PIC under supervision (PICUS) betekent dat een co-piloot onder toezicht van de gezagvoerder de taken van gezagvoerder uitvoert. Zo bouwt een first officer de gezagvoerdersuren op die nodig zijn voor de ATPL2. Wie de ATPL-theorie heeft gehaald maar de 1 500 uur nog niet heeft, vliegt als co-piloot op een CPL met instrumentbevoegdheid; in de wandeling heet dat een frozen ATPL. De volledige ATPL volgt als de uren zijn gehaald, na een praktijkexamen als gezagvoerder van een vliegtuig met meerdere piloten, in het vliegtuig of in een simulator2. Een piloot mag pas als gezagvoerder worden aangewezen als hij of zij de minimale ervaring uit het operationeel handboek heeft, de route en vliegvelden voldoende kent en, bij promotie van co-piloot naar gezagvoerder, de commandocursus van de maatschappij heeft afgerond1.

Op lange vluchten mag de co-piloot boven FL 200 worden afgelost door een cruise relief co-pilot. Die heeft minimaal een CPL met instrumentbevoegdheid en volgt de omscholing en typebevoegdheidstraining van de maatschappij, maar zonder de training voor starten en landen1. Bij de periodieke checks van een cruise relief co-pilot hoort geen start; landingen komen wel aan bod, ten minste in de rol van pilot monitoring1. Een cruise relief co-pilot krijgt een beperkte typebevoegdheid: die geldt alleen boven FL 200 en alleen als twee andere bemanningsleden een volledige typebevoegdheid hebben. Om de beperking op te heffen volgt een beoordeling en training bij een ATO, een praktijkexamen en daarna ervaring of vliegtraining met starts, landingen en doorstarts2. Een cruise relief co-pilot moet in de voorgaande 90 dagen minstens drie sectoren als cruise relief co-pilot op het type hebben gevlogen, of daarvoor training in een simulator, de periodieke training of een proficiency check hebben gedaan. Alle tijd in een pilotenstoel mag hij of zij als co-pilotentijd in het logboek schrijven2. De gezagvoerder zelf mag alleen worden afgelost door een andere gekwalificeerde gezagvoerder of, uitsluitend boven FL 200, door een piloot met een ATPL die de omscholing, de periodieke training en de route-instructie van de maatschappij heeft gevolgd. Welke ervaring een first officer daarvoor nodig heeft, legt de maatschappij vast in het operationeel handboek1. Bij KLM heet de second officer op de lange afstand volgens piloot.nl ook wel CoCo, van cruise co-pilot. Die lost tijdens de kruisvlucht af en start of landt niet6.

Na een typebevoegdheid volgt bij de maatschappij een omscholing met eerst een proficiency check, daarna lijnvluchten onder supervisie (LIFUS) en tot slot een line check1. Captain word je via de commandocursus: training in de simulator, een proficiency check als gezagvoerder, training in de verantwoordelijkheden van de gezagvoerder, minimaal 10 sectoren lijntraining als gezagvoerder onder supervisie, een line check als gezagvoerder en CRM-training1. Na een typebevoegdheid of commandocursus geldt een piloot als onervaren tot hij of zij op het type 100 vlieguren en 10 sectoren binnen 120 dagen heeft gevlogen, of 150 uur en 20 sectoren. Er mag niet meer dan één onervaren piloot in de cockpit zitten1. easyJet vraagt van rechtstreeks instromende captains minimaal 4 000 vlieguren, waarvan 1 000 uur als gezagvoerder op de A320 of op vliegtuigen boven 30 ton. Voor co-piloten is dat 500 uur op de A320, of zonder die typebevoegdheid 1 000 uur waarvan 500 op vliegtuigen boven 10 ton4. KLM vraagt van ervaren vliegers die rechtstreeks solliciteren onder meer een Class I medical, een (frozen) ATPL(A), MCC en minimaal 500 uur op een meermotorig vliegtuig van 5.700 kg of meer. Op welk type je na de selectie je Type Rating Course volgt, kies je niet zelf7. Ryanair zegt cadetten met weinig uren in 4 tot 5 jaar na hun eerste typebevoegdheidscursus tot gezagvoerder te kunnen opleiden, via een eigen Route to Command-programma5. Hoe lang je first officer blijft, hangt sterk af van de maatschappij en de economie; piloot.nl noemt een periode van 4 tot 20 jaar6.

Een TRI (type rating instructor) voor vliegtuigen met meerdere piloten geeft les voor het behalen, verlengen en vernieuwen van typebevoegdheden en voor MCC-training, en mag onder voorwaarden ook in de MPL-opleiding lesgeven2. Een TRE (type rating examiner) neemt de praktijkexamens voor typebevoegdheden af, de proficiency checks om typebevoegdheden en instrumentbevoegdheden te verlengen, en de praktijkexamens voor de ATPL(A)2. In de lijnvluchtfase van de MPL-opleiding vliegt de leerling onder supervisie van een line training captain of een TRI(A); een line training captain is een gezagvoerder die opleidt tijdens gewone lijnvluchten2.

Pilot flying en pilot monitoring zijn taken, geen rangen: zowel een gezagvoerder als een co-piloot moet in de voorgaande 90 dagen minstens 3 starts, naderingen en landingen als pilot flying hebben gedaan om passagiers te mogen vervoeren2. Krijgen piloten de rollen pilot flying en pilot monitoring toegewezen, dan worden ze bij de line check volgens EASA in beide functies beoordeeld1. In het EASA-sjabloon voor herstel uit een overtrek (stall) is de taakverdeling zo: de pilot flying bestuurt het toestel, de pilot monitoring bewaakt snelheid en stand en meldt afwijkingen1. In de praktijk wisselen captain en first officer de rollen pilot flying en pilot monitoring per vlucht af; de captain blijft ook als pilot monitoring eindverantwoordelijk6.

Aan het uniform zie je de rang: een captain draagt vier strepen, een first officer drie en een second officer twee6. Strepen zijn een gebruik van de maatschappijen. In de Europese licentieregels (Part-FCL) en de regels voor vliegoperaties komen ze niet voor; daar tellen alleen de rollen gezagvoerder, co-piloot en cruise relief co-pilot2.