Nederland: zo schat een analyse de bron van de gps-verstoring boven de Noordzee
Door Loes, met de Airwork-redactie
12 bronnen · 17 nov 2026, 06:00

- Volgens een analyse van HEXBIRD verloren op 9 november tussen 18.08 en 18.27 uur ongeveer 80 vliegtuigen tegelijk hun gps.1
- Vrijwel alleen toestellen op kruishoogte waren getroffen. Dat past volgens de analyse bij één zender vlak boven zee.1
- De beste schatting van de plek ligt ruim 80 zeemijl ten noorden van Texel. HEXBIRD noemt het vertrouwen in die positie laag.1
- Wie de zender bediende, kunnen de data volgens HEXBIRD niet laten zien. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur doet onderzoek.16
Een week na de gps-verstoring boven Nederland en de Noordzee van maandagavond 9 november ligt er een uitgebreide analyse van de ADS-B-data. Die analyse is gemaakt met het luchtvaartanalyseplatform HEXBIRD 1. Volgens HEXBIRD verloren tussen 18.08 en 18.27 uur Nederlandse tijd ongeveer 80 vliegtuigen tegelijk hun gps 1. Het patroon past volgens de analyse bij één radiozender op of vlak boven zeeniveau, waarschijnlijk zo'n 80 tot 110 zeemijl ten noorden van Texel. Het past niet bij een zender boven het Nederlandse vasteland 1. Wie de zender bediende of waarom, kunnen de data volgens HEXBIRD niet laten zien. Daarover doet de analyse geen uitspraak 1. Dit artikel legt uit hoe de bron is geschat, hoe zeker die uitkomst is en welke andere verklaringen zijn onderzocht.
Negentien minuten, tachtig vliegtuigen
De verstoring begon volgens de ADS-B-data binnen zes seconden, tussen 17.08.35 en 17.08.41 uur UTC, bij toestellen die verspreid over een afstand van zo'n 510 kilometer vlogen. Ze eindigde tussen 17.26 en 17.27 uur UTC 1. Op elk moment waren 70 tot 88 vliegtuigen getroffen, van de 386 tot 497 toestellen boven 8.000 voet die HEXBIRD ter vergelijking volgde 1. De getroffen vliegtuigen vlogen boven Nederland, de zuidelijke Noordzee, het oosten van Engeland en het noordwesten van Duitsland 1.
Vliegtuigen geven via ADS-B door hoe nauwkeurig hun positie is. HEXBIRD rekende een toestel tot de getroffen groep als de ontvanger het toestel markeerde als gps kwijt, of als de doorgegeven nauwkeurigheid (NACp) onder 6 of de integriteit (NIC) onder 5 zakte 1. In het uur van de verstoring meldden 68 vliegtuigen boven het onderzochte gebied een NACp onder 6. In hetzelfde uur op 6, 7, 8 en 10 november waren dat er ongeveer 4 1. Volgens HEXBIRD is het de grootste gps-verstoring in dit gebied in het afgelopen jaar 1.
Op Schiphol ondervonden zeven toestellen hinder bij de landing 6. Hoe piloten van KLM, Lufthansa en Air France de storing meldden, lees je in ons artikel over de meldingen uit de cockpit.
Vrijwel alleen toestellen op kruishoogte verloren hun gps
Of een vliegtuig zijn gps verloor, hing vooral af van de hoogte. Toestellen onder FL150 hadden er bijna nooit last van, ook niet vlak bij het midden van het getroffen gebied 1. Binnen 75 zeemijl van het gemiddelde punt van de getroffen toestellen verloren 21 van de 30 vliegtuigen boven 25.000 voet hun gps. Onder 5.000 voet was dat 0 van de 10 1.
Dat patroon ontstaat volgens HEXBIRD als een zender vlak boven het oppervlak staat. Door de kromming van de aarde zien laag vliegende toestellen de zender dan niet 1. Een radiosignaal reikt ongeveer tot de radiohorizon. Voor een zender op zeeniveau ligt die volgens de analyse voor een toestel op 10.000 voet op 123 zeemijl en voor een toestel op 37.000 voet op 237 zeemijl 1. Om 17.09 en 17.18 uur UTC had geen enkel vliegtuig buiten de radiohorizon van de berekende zender last van de storing: 0 van de 372 en 0 van de 319 1.
Twee toestellen laten het verschil zien. Een NH90-helikopter van de Marine vloog op ongeveer 900 voet bij Den Helder, ver buiten de radiohorizon van het berekende punt. Zijn gps bleef de hele tijd in orde 1. Een Phenom 300-zakenjet op FL430, zo'n 65 zeemijl van het berekende punt, verloor zijn gps toen de storing begon en kreeg het om 17.28 uur UTC terug 1.
Hoe de bron is geschat
Voor de plaatsbepaling paste HEXBIRD een model toe op momentopnamen van ADS-B Exchange, ongeveer een minuut uit elkaar, van 17.09 tot 17.26 uur UTC 1. Het model gaat uit van één zender op zeeniveau. Binnen het bereik van die zender verliest een vast deel van de vliegtuigen zijn gps, daarbuiten bijna geen enkel toestel. Het bereik ligt bij de radiohorizon van elk vliegtuig 1. De posities komen alleen uit ADS-B. De positie van een getroffen toestel wordt geschat op de rechte lijn tussen de laatste goede positie voor de storing en de eerste goede positie erna 1.
De beste schatting komt uit op 54,65 graden noord en 5,05 graden oost 1. Volgens het model verloren binnen het bereik 86 procent van de vliegtuigen hun gps. In het noordoostelijke deel van het bereik was dat 18 procent 1. Het 95-procentgebied van het model, dat laat zien hoeveel ruis in de data de schatting kan verschuiven, beslaat ongeveer 50 vierkante zeemijl 1.
HEXBIRD maakt zelf duidelijk hoe onzeker die plek is. Het platform acht het bijna zeker dat een radiozender de storing veroorzaakte 1. Het vertrouwen in de positie noemt het platform laag. Het gebied dat het model berekent, betekent niet dat de zender daar met 95 procent zekerheid stond: het model is eenvoudig en gaat uit van veel aannames 1. Reikte de storing precies tot aan de radiohorizon, dan schuift de beste schatting ongeveer 18 zeemijl naar het noorden 1. Een zender een paar honderd voet boven zee is in de tests niet te onderscheiden van een zender op zeeniveau 1.
Drie vrachtschepen in de analyse
Op de ochtend van 9 november meldde een scheepsspotter op Bluesky dat drie vrachtschepen onder Russische vlag, de MAIA-1, de LADY D en de LADY R, zuidwaarts door de Noordzee voeren, richting het Kanaal 12. Volgens de scheepsspotter voeren de schepen met ongeveer 10 knopen 1.
Op 13 november schreef een OSINT-analist op Bluesky dat de storing vrijwel zeker door Russische eenheden kwam. Volgens hem passeerde een konvooi van drie vrachtschepen, waarschijnlijk met een oorlogsschip, het gebied op dat moment 3. Dat is een toeschrijving van die analist, geen vastgesteld feit. HEXBIRD zegt dat de data niet laten zien wie de zender bediende 1.
Volgens de analyse van HEXBIRD voer het konvooi tijdens de storing 13 tot 17 zeemijl ten noordoosten van de beste schatting, buiten het gebied van het model 1. Omdat de beste schatting naar het noorden schuift als de storing tot aan de radiohorizon reikte, sluit de analyse het konvooi niet uit 1. HEXBIRD maakt ook duidelijk dat de schatting is gemaakt nadat het konvooi was gemeld. Bij het kiezen van het model wisten de makers waar het konvooi voer 1.
De Amerikaanse sanctie-instantie OFAC heeft de MAIA-1 en de LADY R op haar sanctielijst staan, onder het sanctieprogramma tegen Rusland. Beide schepen varen volgens OFAC onder Russische vlag en zijn gekoppeld aan het bedrijf MG-Flot 45.
Een radarbeeld van de satelliet
Tijdens de storing, van 17.16.36 tot 17.17.26 uur UTC, kwam de radarsatelliet Sentinel-1C over 1. Die nam ongeveer 70 procent van het berekende gebied op, waaronder de plek van de beste schatting. In het opgenomen deel is geen schip te zien. Het dichtstbijzijnde object op het radarbeeld is mogelijk een vaartuig van 265 meter, 4,4 zeemijl ten oosten van de beste schatting 1.
Op het radarbeeld staan drie schepen in een rij die overeenkomen met de posities van het konvooi: de LADY D, de MAIA-1 en waarschijnlijk de LADY R 1. Een vierde, niet geïdentificeerd object van 118 meter ligt op 0,4 kilometer van de LADY D. Volgens HEXBIRD kan dat een begeleidend schip zijn, maar dat is op het radarbeeld niet te zien 1. In de ADS-B-data van die middag en avond zag HEXBIRD geen maritieme patrouillevliegtuigen boven de zuidelijke Noordzee 1.
Geen NOTAM, wel een eerder voorval in juli
HEXBIRD vond geen NOTAM over gps-verstoring voor dit gebied en tijdstip. Ook in de Nederlandse, Duitse en Britse waarschuwingen voor de scheepvaart stond niets 1.
In het afgelopen jaar sprong er maar één ander uur uit: 23 juli 2026 om 19.00 uur UTC 1. Ook die storing begon en eindigde abrupt en duurde ongeveer 19 minuten 1. Volgens de analyse kwam die van een andere plek, ongeveer 40 zeemijl uit de kust van Lincolnshire en Norfolk in Engeland 1. Dat gebied valt binnen het gebied van een Britse NOTAM die waarschuwde voor gps-jamming tijdens de oefening Storm Warrior. Die NOTAM gold alleen van 09.00 tot 11.00 uur UTC op een paar dagen in juli. De storing van 19.00 uur viel volgens HEXBIRD buiten elke aangekondigde periode 1.
Ook in de wateren rond Groot-Brittannië kregen schepen eerder met gps-jamming te maken. Volgens het Britse ministerie van Defensie hadden het fregat HMS Somerset en burgerschepen in november 2025 last van gps-jamming, terwijl de Royal Navy het Russische onderzoeksschip Yantar volgde 11.
Waarom de gps-kaart groen bleef
Wie op 9 november naar de bekende kaart GPSJAM keek, zag Nederland groen kleuren. Alleen boven zee stonden acht gele vakken 1. GPSJAM kleurt een vak geel als 2 tot 10 procent van de vliegtuigen lage nauwkeurigheid meldt en rood boven 10 procent, gemeten over 24 uur 12.
Volgens HEXBIRD is het middelen over een hele dag de belangrijkste reden. Door drukke vakken boven Nederland vliegen 250 tot 700 vliegtuigen per dag. De storing voegde er hooguit 7 aan toe 1. Het zwaarst getroffen drukke vak boven Nederland kwam zo uit op 1,4 procent, onder de grens voor geel. De acht gele vakken lagen boven zee, in rustige vakken met 26 tot 47 vliegtuigen per dag 1. Gemeten over alleen de periode van 16.55 tot 17.30 uur UTC zouden 45 van de 66 getroffen vakken rood zijn 1.
Andere verklaringen die zijn onderzocht
- Ruimteweer: verworpen. Dat geeft een geleidelijk, vlekkerig begin dat toestellen op elke hoogte even sterk treft, geen start binnen zes seconden met een scherpe grens 1.
- Een fout in de data: verworpen. Het effect was te zien bij meer dan 20 maatschappijen en veel vliegtuigtypes, in meerdere onafhankelijke ADS-B-netwerken 1.
- Een zender boven het Nederlandse vasteland: verworpen. Dan hadden laag vliegende toestellen bij Schiphol en Lelystad last moeten hebben. Dat was niet zo 1.
- Een zender in een vliegtuig: niet uitgesloten. De hoogte van de zender is slecht te bepalen, maar HEXBIRD vond geen kandidaat-vliegtuig 1.
- Meerdere zenders: niet uitgesloten. Twee zenders dicht bij elkaar zijn niet te onderscheiden van één 1.
- Spoofing in plaats van jamming: geen aanwijzing. Getroffen toestellen gaven geen gezamenlijke valse positie door 1.
Wat de luchtverkeersleiding en de overheid zeggen
De luchtverkeersleiding bevestigde tegenover NRC dat Schiphol die avond last had van een verstoring van het RNP-navigatiesysteem. Zeven toestellen ondervonden hinder bij het landen. Een woordvoerder noemde jamming aannemelijk. Volgens de luchtverkeersleiding had de verstoring geen gevolgen voor de veiligheid 6. De luchtverkeersleiding meldde het incident bij de veiligheidsdiensten. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur bevestigde tegenover NRC dat zij onderzoek doet 6. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat bevestigde tegenover Nieuwsuur dat zeker zeven vliegtuigen last hadden van de storing 7. De Belgische luchtverkeersleider skeyes vond in de rapporten van die maandag geen meldingen van gps-jamming of -spoofing 8.
In mei 2026 schreef het ministerie aan de Tweede Kamer dat het de ontwikkelingen rond jamming en spoofing nauwlettend volgt. Nederland stuurde in juni 2025 met twaalf andere lidstaten een brief naar de Europese Commissie met het verzoek op te treden tegen het verstoren van satellietnavigatie 9. Dat leidde tot een actieplan van EASA en Eurocontrol 9. Op 3 juli 2026 bracht EASA een nieuwe versie uit van haar bulletin over gps-verstoring, met onder meer standaardfraseologie voor het radioverkeer tussen piloot en verkeersleiding 10. Wat dat in de cockpit betekent en op welke reservesystemen piloten terugvallen, staat in ons eerste artikel over deze verstoring en in ons artikel over de back-up van gps.
Wat de analyse nog niet kan zeggen
HEXBIRD noemt zelf de controles waarmee de plek van de bron het best nader te bepalen is. Daarbij horen scheepsvolgdata (AIS) voor het berekende gebied tussen 17.00 en 17.30 uur UTC en informatie van Defensie of de Kustwacht over activiteit op zee die avond 1. Ook meldingen van piloten en gegevens van de luchtverkeersleiding in Nederland, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk kunnen helpen 1. Meer over satellietnavigatie en de andere navigatiesystemen in de ATPL-theorie lees je in de Academy-les over radionavigatie (062).
Veelgestelde vragen
Waarom hadden laag vliegende toestellen geen last?
Volgens HEXBIRD stond de zender waarschijnlijk op of vlak boven zee. Door de kromming van de aarde bereikte het signaal alleen hoog vliegende toestellen. Onder FL150 had bijna geen enkel vliegtuig last 1.
Staat vast dat het Russische konvooi de storing veroorzaakte?
Nee. Volgens de analyse van HEXBIRD voer het konvooi buiten het berekende gebied, maar wordt het niet uitgesloten. Wie de zender bediende, laten de data volgens HEXBIRD niet zien 1. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur doet onderzoek 6.
Was het jamming of spoofing?
Volgens de analyse jamming. De getroffen toestellen gaven geen gezamenlijke valse positie door, zoals bij spoofing te verwachten is 1. De luchtverkeersleiding noemde jamming aannemelijk 6.
Is dit eerder boven Nederland gebeurd?
In het afgelopen jaar vond HEXBIRD in dit gebied één vergelijkbaar voorval, op 23 juli 2026. Dat kwam volgens de analyse van een andere plek, voor de Engelse kust 1.
Praat mee
Nog geen reacties. Wat vind jij ervan?
Meer over veiligheid en incidenten
NIEUWS · VEILIGHEID EN INCIDENTENBrazilië: familie stapt uit LATAM-toestel en laat zoontje van 7 aan boord achter

