Piloten van Scandinavian Airlines (SAS) meldden maandagavond aan de verkeersleiding op Schiphol dat hun toestel was gejamd. Nieuwsuur publiceerde zondag een audiofragment van die melding. “We zijn beide gps-systemen kwijt”, kopt Nieuwsuur 1. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat bevestigt dat zeker zeven vliegtuigen last hadden van de verstoring. Volgens het ministerie is de veiligheid niet in gevaar geweest 1.

Maandagavond verloren tientallen vliegtuigen boven Nederland en omliggende landen hun gps-signaal door een verstoring boven de Noordzee. Een data-analist herleidde de bron tot een plek ten noorden van Texel 4.

Wat jamming met de navigatie doet

Bij jamming overstemt een sterkere zender opzettelijk het zwakke satellietsignaal. De ontvanger kan dan geen satellieten meer volgen 2. Volgens EASA kan een vliegtuig daardoor gps niet meer gebruiken voor de navigatie, soms ook niet meer na het verlaten van het getroffen gebied. Een RNAV- of RNP-procedure kan dan niet meer worden gevlogen 2. EASA adviseert bemanningen in gebieden met jamming de positie te controleren met navigatiemiddelen die niet van satellieten afhangen 2.

Volgens Nieuwsuur konden sommige toestellen korte tijd hun precieze locatie niet doorgeven aan de luchtverkeersleiding op Schiphol 1. Ook dat staat in de lijst van mogelijke gevolgen die het Europese luchtvaartagentschap EASA bijhoudt. Behalve de navigatie kan bij een gps-storing ook de surveillance wegvallen of onbetrouwbaar worden, zoals de ADS-B-uitzending waarmee een vliegtuig zijn positie doorgeeft 2. Tot ongelukken leidde dat volgens Nieuwsuur niet 1.

De melding aan de verkeersleiding

EASA vraagt maatschappijen ervoor te zorgen dat bemanningen zulke storingen snel melden. Maatschappijen moeten ervoor zorgen dat piloten een onderbreking of verslechtering van gps direct melden aan de verkeersleiding. Daarbij horen ook een verschoven kaartbeeld, een verloren of misleidende positie, afwijkingen in de tijd en hoe lang de storing duurde 2. Bij jamming moeten bemanningen daarnaast nagaan of de radiobakens voor de route en de nadering beschikbaar zijn. Ook moeten de piloten klaarstaan om over te schakelen op een procedure zonder gps 2.

Voor dat radioverkeer heeft EASA voorlopige standaardzinnen opgesteld. Een piloot kan bijvoorbeeld melden dat gps onbetrouwbaar is door jamming. Krijgt de verkeersleiding zulke meldingen, dan kan die andere vliegtuigen laten weten dat gps in een bepaald gebied onbetrouwbaar is gemeld 2.

Terugvallen op bakens op de grond

Volgens defensie-expert Peter Wijninga van het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS) hebben alle vliegtuigen back-upsystemen waarmee ze kunnen navigeren. Piloten worden getraind op het uitvallen van gps en kunnen in uiterste nood zelfs handmatig navigeren 1.

Voor die back-up zijn ook bakens op de grond nodig. Toen de Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) in 2021 aankondigde volledig over te stappen op satellietnavigatie, zouden verschillende navigatiebakens verdwijnen. Van de negen VOR-bakens zouden die bij Rotterdam, Schiphol, Eelde en Maastricht in gebruik blijven. Samen zouden ze heel Nederland dekken. Volgens LVNL zijn de bakens op de grond een van de reservesystemen als satellietnavigatie uitvalt 3. Kan een toestel door een eerdere verstoring onderweg geen RNP-nadering meer vliegen, dan schakelt het over op een andere procedure, zoals een ILS-nadering 4.

In 2025 had het vliegtuig van Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen boven Bulgarije een langdurige gps-storing. De piloot zette het toestel in Plovdiv aan de grond met fysieke kaarten, zonder hulp van elektronische navigatie 5.

Hoe vaak het voorkomt

Luchtvaartexpert Joris Melkert van de TU Delft zegt tegen Nieuwsuur dat gps-jamming aan de oostflank van het NAVO-gebied “schering en inslag” is. Wereldwijd komen zulke opzettelijke verstoringen volgens hem dagelijks voor. In Nederland is het zeer uitzonderlijk 1. Toch gebeurde vier maanden geleden iets soortgelijks met vliegtuigen boven de Noordzee 1. Melkert kent geen vliegtuigongelukken die direct te koppelen zijn aan jamming 1.

Gevaarlijker is volgens luchtvaartdeskundigen spoofing. Dan valt de plaatsbepaling niet weg, maar wordt die vervalst. Piloten kunnen dan bijvoorbeeld een melding krijgen dat ze op een berg afvliegen, terwijl dat niet zo is 1. Hoe dat in de praktijk uitpakt, staat in het verhaal van een Nederlandse piloot die een valse waarschuwing kreeg.

Onderzoek naar de dader

De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) onderzoekt de verstoring 1. Volgens Wijninga is er een flinke kans dat niet precies te achterhalen is wie de dader is. Gps-signalen zijn redelijk makkelijk te blokkeren, maar de precieze locatie van de stoorzender vinden is lastig 1. Volgens Nieuwsuur zijn er sterke aanwijzingen dat Rusland erachter zit. Wijninga begrijpt dat mensen meteen aan Rusland denken: “Het past binnen de hybride oorlogsvoering die als doel heeft om in Europa angst, onzekerheid en verwarring te zaaien. Allemaal in de hoop dat wij Oekraïne minder gaan steunen” 1.

Echt zorgen moet Nederland zich volgens Wijninga pas maken als stoorzenders meerdere communicatiesystemen van vliegtuigen tegelijk verstoren. Piloten kunnen dan alle contact met de verkeersleiding verliezen. Zulke sabotageacties zijn volgens hem nog nooit voorgekomen 1. Militaire vliegtuigen gebruiken een afgeschermd gps-kanaal dat veel moeilijker te storen is. Dat kanaal is in Amerikaanse handen en alleen NAVO-landen gebruiken het 1.

Wat nog niet bekend is

Wie de verstoring veroorzaakte, is niet vastgesteld. Ook is niet bekend welke zeven vliegtuigen last hadden van de storing en wanneer de RDI de uitkomst van haar onderzoek bekendmaakt.