In Frankrijk is ophef ontstaan over de manier waarop Air France een nieuwe Israëlische eis voor bemanningen toepast. Israël wil dat op vluchten naar het land geen piloot of cabinemedewerker zit met de nationaliteit van een land waarmee Israël geen diplomatieke betrekkingen heeft, ook niet als tweede nationaliteit. Air France bevestigt dat de maatschappij zich daaraan houdt. Franse vakbonden noemen dat discriminatie en wijzen op het Franse arbeidsrecht. De Indiase zender NDTV bracht het woensdag als "Pakistaanse piloten geweerd van Air France-vluchten naar Israël", maar dat geeft de maatregel onvolledig weer: het gaat om een eis van de Israëlische overheid voor alle buitenlandse maatschappijen, en die draait om nationaliteit, niet om het land waar een vliegbrevet is afgegeven. Pakistan staat op de lijsten, samen met tientallen andere landen.

Wat Air France zegt

Het Franse onderzoeksplatform Mediapart onthulde op 10 oktober een interne notitie van Air France aan piloten en cabinepersoneel. Daarin schrijft de maatschappij volgens Mediapart, geciteerd door Air Journal: "De Israëlische staat geeft aan dat geen enkel bemanningslid dat het Israëlische luchtruim binnenkomt de nationaliteit of dubbele nationaliteit mag hebben van een staat zonder formele diplomatieke betrekkingen met de staat Israël." Het document heet volgens Maghreb Emergent "Flash Exploitation". Het gaat om de verbinding tussen Parijs-Charles de Gaulle en Tel Aviv, schrijft TourMaG.

Air France gaf aan meerdere media dezelfde reactie, onder meer aan L'Echo touristique, Al Jazeera en ch-aviation: "Zoals alle luchtvaartmaatschappijen is Air France verplicht zich te houden aan de toegangsregels die de autoriteiten van de landen waar zij naartoe vliegt hebben vastgesteld, zowel voor haar klanten als voor haar personeel. De betrokken medewerkers zijn geïnformeerd over de nieuwe regels die de Israëlische autoriteiten hebben ingevoerd voor vluchten naar Tel Aviv." Volgens Al Jazeera, die de notitie zelf niet kon controleren, waarschuwde de memo volgens Mediapart dat het niet naleven van de richtlijn Air France en de werknemer zou blootstellen aan mogelijke sancties. Verder dan deze verklaring is Air France publiekelijk niet ingegaan op de bevindingen van Mediapart, schrijft ProPakistani.

Hoe Air France de eis in de praktijk uitvoert, is minder duidelijk. Volgens Mediapart, zoals weergegeven door Al Jazeera, overwoog de maatschappij eerst om bemanningsleden te vragen zich zelf te melden als de regel op hen van toepassing was. De pilotenvakbond Alter haalde de directie daar volgens Mediapart van af; die meldplicht zou neerkomen op "discriminatie op basis van nationaliteit", schreef de bond aan zijn leden. Volgens de Franse zender RFI, aangehaald door Air Journal, zou Air France de betrokken navigerende medewerkers nu vragen om zich zelf, zonder opgaaf van reden, uit de rotaties naar Tel Aviv te laten halen. Ook een analist van AlphaValue beschrijft die werkwijze tegenover Zonebourse, en Maghreb Emergent meldt dat de vakbonden deze "vrijwillige uitroostering zonder opgaaf van reden" onaanvaardbaar vinden. Air France heeft die procedure niet zelf publiekelijk toegelicht.

Wat Israël eist

De eis komt van het Israëlische ministerie van Verkeer. De publieke omroep Kan meldde op 8 oktober dat het operatiecentrum voor luchtvaartbeveiliging van dat ministerie nieuwe richtlijnen had uitgevaardigd na het incident met flydubai-vlucht FZ1073 op 30 september, waarbij de Omaanse copiloot volgens de Emiraatse autoriteiten de gezagvoerder aanviel. Oman heeft geen diplomatieke betrekkingen met Israël. Volgens Haaretz staat in de richtlijn dat de luchtvaartmaatschappij "als enige verantwoordelijk" is voor de controle dat geen bemanningslid de nationaliteit of dubbele nationaliteit heeft van een land zonder officiële diplomatieke betrekkingen met Israël. Volgens de Israëlische zender N12, geciteerd door Al Jazeera, had het ministerie de maatschappijen al op 1 oktober ingelicht; dezelfde zender (Channel 12) meldde op 4 oktober volgens The Times of Israel een kennisgeving aan buitenlandse maatschappijen over burgers van 27 landen.

Israël heeft geen officiële landenlijst openbaar gemaakt; de bekende lijsten komen uit interne memo's en mediaberichten. Een interne memo van United Airlines, waarover de luchtvaartblog Live and Let's Fly berichtte, noemt volgens ch-aviation 29 landen, waaronder Pakistan, Iran, Irak, Libanon, Maleisië, Oman, Qatar, Saudi-Arabië, Indonesië en Venezuela, met de kanttekening dat de lijst mogelijk niet volledig is. Mediapart kwam volgens Haaretz op 31 landen, met daarbij Nicaragua en Colombia; i24NEWS spreekt van 30 landen. Marokko en de Verenigde Arabische Emiraten, die hun betrekkingen met Israël hebben genormaliseerd, staan er volgens Air Journal, dat The Times of Israel aanhaalt, niet op. Over het voorval waarbij Israël een vrachtvlucht van Ethiopian Airlines liet omkeren om een Indonesische piloot, en over de bredere Israëlische regels, schreven we eerder in dit artikel.

Vakbonden spreken van discriminatie

De vakbonden bij Air France reageerden fel. De CGT schrijft volgens TourMaG dat "onze bemanningen niet op nationaliteit worden gesorteerd" en wijst erop dat medewerkers van Air France onder het Franse recht vallen. De bond noemt artikel L. 1132-1 van het Franse arbeidswetboek, dat discriminerende maatregelen bij onder meer de toewijzing van werk verbiedt als die zijn gebaseerd op afkomst of op het werkelijk of vermeend behoren tot een natie, en de artikelen 225-1 en verder van het Franse wetboek van strafrecht. "Als de lijn Parijs-CDG naar Tel Aviv niet kan worden uitgevoerd zonder een deel van de medewerkers vanwege hun nationaliteit te weren, dan moet de exploitatie van die lijn ter discussie staan, en niet de rechten van het betrokken personeel", aldus de CGT. Force Ouvrière schreef op 11 oktober volgens L'Echo touristique: "Het uitgangspunt in ons land, en dus in ons bedrijf, is dat alle burgers gelijk zijn. Discriminatie is een strafbaar feit." Alter reageerde niet op vragen van Al Jazeera. Van de Franse pilotenvakbond SNPL hebben we geen openbare reactie gevonden.

Wat juristen zeggen

Volgens de Parijse advocaat Clara Gandin, gespecialiseerd in discriminatiezaken, kan de werkwijze Air France in conflict brengen met het Franse arbeidsrecht. Ze zei tegen Al Jazeera dat het weren van medewerkers van bepaalde vluchten omdat ze bijvoorbeeld de Algerijnse, Tunesische of Iraanse nationaliteit hebben directe discriminatie is, ook zonder loonverlies. Het Franse recht laat volgens haar een verschil in behandeling alleen toe als het om een wezenlijke beroepsvereiste gaat met een legitiem doel en een evenredige aanpak. Nationaliteit is volgens Gandin geen vereiste om een vliegtuig te besturen, en volgens een uitspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie uit 2017 kan de wens van een derde partij een beschermd kenmerk niet tot beroepsvereiste maken. Ze noemt een maximale straf van drie jaar cel en 45.000 euro boete en wijst op de privacyregels: een register van medewerkers met een van de genoemde nationaliteiten kan volgens haar etnische afkomst prijsgeven.

Daartegenover staat het internationale luchtvaartrecht. Volgens artikel 1 van het Verdrag van Chicago heeft elke staat volledige en uitsluitende soevereiniteit over het luchtruim boven zijn grondgebied, en volgens artikel 13 moeten de regels van een staat over de toelating van passagiers en bemanning worden nageleefd. Vincent Correia, hoogleraar luchtvaartrecht aan McGill University, zei tegen Al Jazeera dat een staat daarom immigratiebeperkingen op basis van nationaliteit kan opleggen aan buitenlandse bemanningen. Volgens hem werden bemanningsleden uit landen zonder diplomatieke betrekkingen al niet toegelaten, zodat de nieuwe regel in de praktijk vooral mensen met een dubbele nationaliteit raakt. De analist van AlphaValue zegt tegenover Zonebourse dat de vrijwillige uitroostering "het grootste deel van het juridische risico" wegneemt. De Franse luchtvaartautoriteit DGAC en het Israëlische ministerie van Verkeer reageerden niet op vragen van Al Jazeera.

Ook United en Smartwings volgen de regel

Air France is niet de enige maatschappij. United Airlines vroeg betrokken medewerkers volgens de memo die Live and Let's Fly inzag om contact op te nemen met de bemanningsplanning, en neemt de eisen op in zijn planningssystemen. Een Amerikaans paspoort lost het niet op als een medewerker daarnaast een nationaliteit van de lijst heeft, schrijft de blog. Tegenover Al Jazeera zei United dat het "niets te delen" had. De Tsjechische maatschappij Smartwings bevestigde aan Al Jazeera dat ze de richtlijn heeft ontvangen en zal naleven, maar dat die op dit moment geen gevolgen heeft voor de inzet van bemanningen. Correia waarschuwde tegenover Al Jazeera dat het snel "extreem moeilijk" kan worden als andere landen vergelijkbare regels invoeren. Hoe Israël buitenlandse piloten controleert, en waarom bemanningslijsten vaak pas na vertrek binnenkomen, beschreven we in ons artikel over de screening van piloten en in ons artikel over de Emiraatse conclusies en de nasleep in Israël. Een overzicht van het incident zelf staat in ons dossierartikel over vlucht FZ1073.

Wat nog niet bekend is

Hoeveel piloten en cabinemedewerkers van Air France onder de regel vallen, is niet bekendgemaakt. Ook is niet duidelijk of Air France medewerkers verplicht om een tweede nationaliteit op te geven: ProPakistani (via Middle East Eye) en NDTV schrijven op basis van Mediapart dat dat het geval is, op straffe van disciplinaire maatregelen, terwijl Al Jazeera, ook op basis van Mediapart, en RFI melden dat de maatschappij van een meldplicht afzag; volgens RFI zet Air France nu op vrijwillige uitroostering in. Ook de datum van de richtlijn verschilt per bron: Smartwings zegt hem in september te hebben ontvangen, N12 noemt 1 oktober en TourMaG 8 oktober. Een reactie van de Franse regering of van de Pakistaanse regering hebben we niet gevonden. Of de vakbonden juridische stappen zetten, is nog niet bekend.