Een vrachtvlucht van Ethiopian Airlines van Addis Abeba naar Tel Aviv moest in de nacht van zondag 11 op maandag 12 oktober in de lucht omkeren, omdat Israël het toestel niet wilde laten landen. Een van de piloten heeft de Indonesische nationaliteit, melden Israëlische media, en Indonesië en Israël hebben geen diplomatieke betrekkingen. Volgens de Israëlische zender Channel 12 was het toestel ongeveer een uur onderweg en vloog het nog in het Ethiopische luchtruim toen het bevel kwam. Het keerde terug naar Addis Abeba, waar de piloot werd vervangen door een collega die wel naar Israël mocht. Daarna vertrok de vlucht opnieuw en landde in Israël.

Bemanningslijst pas na vertrek binnen

De Israëlische autoriteiten kregen de bemanningslijst pas binnen toen het toestel al was opgestegen, meldden Channel 13 en de nieuwssite Ynet. Bemanningslijsten gaan volgens Ynet naar het Israëlische nationale centrum voor passagiersbeoordeling; bij een controle bleek daarna dat een van de piloten Indonesiër is. Volgens N12, de nieuwssite van Channel 12, geciteerd door The Jerusalem Post, waren veiligheidsdiensten en luchthavenpersoneel op de hoogte gebracht en gaven zij opdracht om om te keren. Welke Israëlische instantie de beslissing formeel nam, is niet bekendgemaakt. Ethiopian Airlines liet volgens Channel 12 weten dat het om een vergissing ging en dat de maatschappij niet wist dat de piloot niet aan een vlucht naar Israël mocht deelnemen. Een eigen verklaring van Ethiopian Airlines hebben we niet gevonden. Er zijn geen aanwijzingen dat de piloot zich bedreigend heeft gedragen, schrijft The Media Line.

Ynet ziet in het voorval een teken dat de strengere controle van buitenlandse bemanningen begint te werken: de verantwoordelijke instanties grepen deze keer in. Tegelijk blijft volgens de site de vraag waarom bemanningslijsten nog altijd pas na vertrek bij dat centrum binnenkomen, terwijl buitenlandse maatschappijen ze vooraf moeten aanleveren. Volgens Ynet kan de database van het centrum de nationaliteit van bemanningsleden technisch niet 48 uur voor vertrek leveren, zoals de wet uit 2023 voorschrijft, maar alleen kort voor vertrek. Dat probleem kwam eerder ook naar voren in ons artikel over de Emiraatse conclusies en de nasleep in Israël.

Nieuwe regels na flydubai-vlucht FZ1073

Het voorval volgt op nieuwe Israëlische regels voor buitenlandse bemanningen. Aanleiding was het incident op 30 september aan boord van flydubai-vlucht FZ1073 van Dubai naar Tel Aviv, waarbij de Omaanse copiloot volgens de Emiraatse autoriteiten de gezagvoerder aanviel. Oman heeft geen diplomatieke betrekkingen met Israël. Volgens The Times of Israel bleek na dat incident dat honderden bemanningsleden uit wat de krant vijandige staten noemt naar Israël waren gevlogen; N12 sprak volgens The Jerusalem Post van mogelijk meer dan 1.200 bemanningsleden uit landen zonder diplomatieke betrekkingen. Premier Netanyahu liet de procedures voor buitenlandse vluchten onderzoeken. Het Israëlische ministerie van Verkeer zegt volgens Ynet en The Times of Israel dat het niet beschikt over de inlichtingenmiddelen die nodig zijn om buitenlandse maatschappijen en hun bemanningen te controleren. Over de manier waarop Israël piloten van buitenlandse maatschappijen controleert, schreven we eerder in dit artikel over de screening van piloten.

Op 8 oktober meldde de publieke omroep Kan dat het operatiecentrum voor luchtvaartbeveiliging van het ministerie van Verkeer nieuwe richtlijnen voor buitenlandse luchtvaartmaatschappijen had uitgevaardigd, die direct ingingen. Maatschappijen moeten de nationaliteit van hun bemanningsleden controleren bij elke vlucht naar Israël, en ook bij vluchten die alleen door het Israëlische luchtruim gaan. De maatschappij is volgens de richtlijn als enige verantwoordelijk om te zorgen dat geen enkel bemanningslid de nationaliteit, of een dubbele nationaliteit, heeft van een land zonder officiële diplomatieke betrekkingen met Israël. Volgens Kan wordt binnen het Israëlische veiligheidsapparaat onder meer overwogen om bemanningsleden die voor 24 uur naar Israël komen een visum te laten aanvragen; voor vluchten die alleen over Israël vliegen, helpt dat niet. Volgens de Israëlische zender N12, geciteerd door Al Jazeera, had het ministerie de maatschappijen al op 1 oktober ingelicht. Channel 12 meldde volgens The Times of Israel dat het ministerie in een brief schreef dat burgers van vijandige landen niet als piloot of bemanningslid op vluchten naar Israël mogen werken en er zelfs niet als passagier mee mogen reizen, en dat het ministerie terugkerende beoordelingen en controles ter plaatse gaat uitvoeren.

Israël heeft zelf geen landenlijst bekendgemaakt; de lijsten komen uit memo's van maatschappijen. Een interne memo van United Airlines, waarover de luchtvaartblog Live and Let's Fly berichtte, noemt volgens ch-aviation 29 landen, waaronder Indonesië, Iran, Irak, Libanon, Maleisië, Oman, Pakistan, Qatar en Saudi-Arabië. Het Franse onderzoeksplatform Mediapart kwam volgens Haaretz uit op 31 landen. Air France laat weten dat de maatschappij zich, net als elke luchtvaartmaatschappij, moet houden aan de toegangsregels van de landen waar ze naartoe vliegt, voor passagiers en voor personeel, en dat de betrokken medewerkers over de nieuwe regels zijn ingelicht. Volgens Africanews staan op de lijst van United minstens tien Afrikaanse landen, onder meer Algerije, Libië, Niger, Somalië en Soedan.

Wat dit betekent voor vrachtvluchten

De regels gelden voor alle buitenlandse vluchten naar Israël, ook voor vrachtvluchten. Voor maatschappijen met piloten van veel verschillende nationaliteiten betekent dat: bij het inroosteren voor een vlucht naar Israël, of over Israël heen, telt niet alleen of een piloot bevoegd is op het toestel, maar ook welke paspoorten hij of zij heeft. United neemt de eisen volgens ch-aviation op in de systemen voor bemanningsplanning en vroeg betrokken medewerkers hun roosters te laten aanpassen.

Volgens Vincent Correia, hoogleraar luchtvaartrecht aan McGill University, mogen landen op grond van het Verdrag van Chicago regels stellen voor de toelating van bemanningen, zei hij tegen Al Jazeera. De nieuwe maatregel raakt volgens hem vooral mensen met een dubbele nationaliteit, omdat bemanningsleden uit landen zonder diplomatieke betrekkingen al niet werden toegelaten. Dat strookt niet helemaal met de berichten in Israëlische media dat zulke bemanningen jarenlang wel binnenkwamen. Hij waarschuwt dat het lastig wordt als andere landen vergelijkbare regels invoeren.

Wat nog niet bekend is

Het vluchtnummer, het toestel en de registratie van de teruggestuurde vlucht zijn niet officieel bekendgemaakt. Ook is niet bekend of de piloot gezagvoerder of copiloot was, en of het ministerie van Verkeer maatregelen neemt tegen Ethiopian Airlines omdat de bemanningslijst te laat werd aangeleverd. Van de Indonesische autoriteiten is geen reactie bekend.