In Bulgarije is een Airbus A320 van Austrian Airlines op weg van Tel Aviv naar Wenen zondagavond 18 oktober na een bommelding uitgeweken naar Sofia. Austrian Airlines bevestigt dat er "een dreiging" tegen vlucht OS82 was, die een tussenlanding in Sofia "noodzakelijk" maakte. Het toestel landde om 20.42 uur Midden-Europese zomertijd veilig, met 51 passagiers en zes bemanningsleden aan boord 12. Bulgaarse MiG-29-gevechtsvliegtuigen begeleidden het toestel tot de landing, meldt het Bulgaarse ministerie van Defensie 3. De passagiers zijn van boord gehaald en het toestel is doorzocht 41.

Volgens het Bulgaarse ministerie van Transport meldde de bemanning boven de grens met Roemenië dat er een signaal over een bomdreiging was binnengekomen, waarna de bemanning besloot buiten de planning in Sofia te landen 4. Het ging om de A320 met registratie OE-LZE 51. Over gewonden is niets gemeld.

Wat er gebeurde

De OE-LZE vertrok volgens de open ADS-B-gegevens van adsb.lol om 16.04 uur UTC (19.04 uur Israëlische tijd, 18.04 uur Nederlandse tijd) van Ben Gurion Airport bij Tel Aviv 5. Het toestel draaide boven zee naar het noorden, klom naar 38.000 voet en vloog over Cyprus en Turkije naar Bulgarije 51. Boven het noorden van Bulgarije, op weg naar de Donau, vloog het op die hoogte richting Wenen.

Rond 18.14 uur UTC boog het toestel bij de Donau af naar het westen, en om 18.15 uur UTC (21.15 uur Bulgaarse tijd, 20.15 uur Nederlandse tijd) zond de transponder code 7700 uit, de algemene noodcode 5. Op dat moment vloog het vlak ten noorden van de rivier, die daar de grens tussen Bulgarije en Roemenië vormt, en was het net uit de kruisvlucht gaan dalen. Ruim twee minuten later lag de koers op het zuidwesten, richting Sofia 5. Het Bulgaarse ministerie van Defensie houdt 21.17 uur lokale tijd aan als het moment waarop het toestel een signaal over een bom aan boord gaf, terwijl het zich in Bulgaars luchtruim bevond 3. Volgens AFP kwam het toestel kort daarvoor Roemeens luchtruim binnen 6.

Daarna volgde een gestage daling van gemiddeld zo'n 1.800 voet per minuut. Ten noordoosten van Sofia vloog het toestel rond 12.000 voet een rondje om hoogte te verliezen en daarna naderde het de luchthaven vanuit het oosten 5. Om 18.42 uur UTC (20.42 uur Nederlandse tijd, 21.42 uur in Sofia) stond het op de grond, ruim 26 minuten na de eerste noodcode en twee uur en 38 minuten na de start in Tel Aviv 51. Volgens AFP zei de maatschappij dat het toestel ongeveer een half uur na de dreiging veilig landde 6. De transponder bleef tot op de grond op 7700 staan 5.

Op het moment van de noodcode lag Sofia volgens onze berekening op basis van de ADS-B-positie ongeveer 94 zeemijl van het toestel. Wenen lag nog ruim 430 zeemijl verder, Tel Aviv ruim 850 zeemijl terug 5. Boekarest lag met ongeveer 68 zeemijl dichterbij. Waarom de bemanning voor Sofia koos, hebben Austrian Airlines en de Bulgaarse autoriteiten niet toegelicht.

Tijdlijn

• 16.04 uur UTC (18.04 uur in Nederland): OS82 vertrekt van Ben Gurion Airport en klimt naar 38.000 voet 5.
• 18.15 uur UTC: boven de Donau zendt de transponder code 7700 uit; het toestel begint te dalen 5.
• 18.17 uur UTC (21.17 uur in Bulgarije): volgens het Bulgaarse ministerie van Defensie meldt het toestel een bomdreiging, waarna de dienstdoende MiG-29's worden ingezet 3.
• 18.18 uur UTC: het toestel ligt op koers naar Sofia 5.
• 18.42 uur UTC (20.42 uur in Nederland): veilige landing in Sofia; daarna gaan de passagiers van boord en wordt het toestel doorzocht 14.

Wie de dreiging meldde

Over de herkomst van de dreiging lopen de berichten uiteen. Het Bulgaarse ministerie van Transport spreekt van een signaal dat de bemanning ontving 4. De Israëlische krant Haaretz meldt dat Austrian Airlines de melding kreeg van een Oostenrijker die zelf niet aan boord was 7. De Israëlische publieke omroep Kan meldt volgens The Jerusalem Post dat de Oostenrijkse autoriteiten een telefoontje uit Wenen kregen over een verdacht voorwerp aan boord 8. Passagiers vertelden Ynet dat hen aan boord was verteld dat er "een anonieme melding van een bom in het vliegtuig" was binnengekomen 2.

Volgens Ynet wijzen de eerste aanwijzingen op vals alarm 2. Officieel is dat niet bevestigd: Austrian Airlines en de Bulgaarse autoriteiten hebben niets gezegd over de uitkomst van de doorzoeking. Het Bulgaarse ministerie van Transport meldt dat er een crisisteam is gevormd en dat de verantwoordelijke instanties een onderzoek zijn begonnen 4.

De MiG-29's en de NAVO

De Bulgaarse luchtmacht liet volgens het ministerie van Defensie "onmiddellijk" de dienstdoende MiG-29's opstijgen. Dat gebeurde binnen de NAVO-missie Air Policing, die het luchtruim van de bondgenoten bewaakt, en in afstemming met het gecombineerde luchtoperatiecentrum van de NAVO in Torrejón in Spanje 3. De toestellen begeleidden de A320 tot de landing 43.

Voor de passagiers was het een verloren avond. Austrian Airlines zei dat zij na de doorzoeking zo snel mogelijk op een andere vlucht worden omgeboekt. "De veiligheid van onze passagiers en bemanningen heeft altijd de hoogste prioriteit", aldus de maatschappij 19. Volgens Ynet zat er een delegatie jongeren aan boord die bij de Verenigde Naties een toespraak zou houden 210. Wanneer de passagiers in Wenen aankwamen, was bij publicatie van dit artikel niet bekend.

De Israëlische context

De Israëlische luchtmacht liet volgens Kan weten dat het voorval niet in of nabij Israëlisch luchtruim plaatsvond en dat zij er dus niet bij betrokken was 8. Toch valt de melding in een gespannen periode voor het vliegverkeer van en naar Israël. Vorige week kwamen volgens Israëlische media twee anonieme bommeldingen binnen tegen vluchten van Delta Air Lines van New York naar Israël. Beide bleken vals 8. Op Ben Gurion werd daarbij een Delta-toestel uit New York ontruimd en doorzocht. Eind september werd de gezagvoerder van flydubai-vlucht FZ1073 naar Tel Aviv in de cockpit aangevallen, een zaak die nog altijd wordt onderzocht.

Helemaal nieuw is een uitwijk naar Sofia op deze route niet. In 2014 landde een El Al-vlucht van Tel Aviv naar München in Sofia nadat een passagier aan boord over bommen begon te roepen. Een Israëlische air marshal hield hem in bedwang en de vlucht ging daarna verder naar München 11.

Wat de bemanning in zo'n situatie doet

Een dreiging die tijdens de vlucht binnenkomt, laat een bemanning weinig tijd. Of de dreiging echt is, is in de lucht niet vast te stellen, en dus is de vraag vooral hoe snel het toestel veilig aan de grond kan staan. Code 7700 zet de bemanning op de transponder om de luchtverkeersleiding direct te laten zien dat er een noodsituatie is. De FAA beschrijft in haar handboek voor vliegers hoe dat gaat: bij nood begint het radiobericht met MAYDAY, bij een dringende maar niet direct levensbedreigende situatie met PAN-PAN, en wie geen contact heeft, kiest code 7700 12. Een noodmelding geeft voorrang op al het andere verkeer; verkeersleiders kunnen daarvoor vertrekken stilleggen en ander verkeer laten wachten of uitwijken 13. Of de bemanning van OS82 over de radio een mayday of een pan-pan meldde, is niet bekend. Een openbare opname van het radioverkeer hebben wij niet gevonden.

Voor een uitwijkhaven telt meer dan de afstand alleen: de baan, het weer, de hulpdiensten en de mogelijkheid om een toestel veilig af te zonderen spelen allemaal mee. Veel luchthavens hebben een speciaal deel van het platform voor toestellen waarbij onrechtmatige inmenging wordt vermoed, ver van terminals, andere toestellen en belangrijke installaties. Dat deel wordt onder meer bij een (vermoede) bomdreiging gebruikt 14. Het doorgeven van valse informatie die de veiligheid van een vliegtuig in gevaar brengt, valt zelf ook onder onrechtmatige inmenging 14.

Een snelle landing kan betekenen dat een toestel zwaarder is dan het maximale landingsgewicht. Volgens SKYbrary heeft de vlieger dan drie opties: brandstof verbruiken in een wachtpatroon, brandstof lozen of zwaarder dan toegestaan landen. Die laatste mag in het belang van de veiligheid, bijvoorbeeld als een snelle landing de blootstelling aan een gevaar beperkt, maar vraagt na afloop om een speciale inspectie 15. Of OS82 boven het maximale landingsgewicht zat, is niet bekendgemaakt. Het toestel had op het moment van de uitwijk al ruim twee uur gevlogen.

Wie begeleid of onderschept wordt door militaire toestellen, volgt de internationale regels uit ICAO Annex 2. De FAA vat ze samen: probeer contact te maken met het onderscheppende toestel of de verkeersleiding via de noodfrequentie 121,5 MHz, zet de transponder op 7700 tenzij de verkeersleiding iets anders opdraagt, en volg de instructies van het onderscheppende toestel tot je uitdrukkelijk wordt vrijgelaten 16. Bij OS82 ging het volgens Bulgarije om een escorte tot de landing 3.

Vorige week zorgde in Duitsland een kapingscode bij een Corendon-vlucht uit Corfu ook voor een militaire escorte, en in India week een Air India-vlucht uit Frankfurt uit naar Jaipur na kapingscode 7500.