Een strakblauwe zomerdag, 33 graden op Schiphol en een Boeing 737 in de nadering op de Polderbaan. In zijn nieuwste video neemt Vliegpiet je mee naar de cockpit, met het echte radioverkeer en de echte cockpitgeluiden 1. Halverwege de nadering klinkt er iets wat je als passagier nooit hoort: een ander toestel meldt PAN PAN. Volgens de maker bleek het niet ernstig, en de eigen nadering ging gewoon door 1. Voor wie piloot wil worden, zit er in deze negentien minuten veel om van te leren.

De piloot achter Vliegpiet

Achter het kanaal zit Piet van der Meer, gezagvoerder op de Boeing 737. Hij vliegt volgens zijn eigen site al meer dan 27 jaar beroepsmatig en heeft ruim 14.000 vlieguren 2. Het kanaal begon met een eenvoudig idee: laten zien wat er echt in de cockpit gebeurt, van de naderingsbriefing tot een landing met zijwind 2. Op vliegpiet.nl staan ook gratis rekenhulpen voor simvliegers en leerlingvliegers, zoals een zijwindcalculator en een daalplanner 2. Elke vrijdag verschijnt er een nieuwe video in zijn reeks Flying Friday 1.

De video is opgebouwd in hoofdstukken. Eerst de briefing, dan de PAN PAN-oproep, daarna de landing in split-screen, los vanuit het cockpitraam en vanuit de cockpit zelf, en tot slot het taxiën naar de opstelplaats 1.

PAN PAN: dringend, maar geen directe hulp nodig

Op de frequentie meldt een ander toestel een elektrisch probleem. De bemanning laat weten dat een deel van de schermen en elektrische systemen is uitgevallen, maar dat het vliegtuig goed bestuurbaar blijft. De verkeersleider bevestigt de oproep en werkt daarna het overige verkeer af 1.

Die rust past bij wat PAN PAN betekent. De Europese luchtverkeersregels (SERA) maken onderscheid tussen twee situaties. Bij nood (distress) wordt een toestel bedreigd door ernstig of direct gevaar en is onmiddellijke hulp nodig; het signaal is MAYDAY. Bij spoed (urgency) gaat het om de veiligheid van het toestel of iemand aan boord, maar is directe hulp niet nodig; het signaal is PAN PAN 3. Beide signalen worden bij voorkeur drie keer uitgesproken, waarbij je PAN uitspreekt als het Franse woord panne 3. Deze regels gaan terug op Annex 10 van de ICAO, waar de oorspronkelijke SERA-tekst voor de procedures nog rechtstreeks naar verwees 4.

Na het signaal volgt een vaste volgorde: de verkeersleidingseenheid die je aanroept, je roepnaam, de aard van het probleem, wat de gezagvoerder van plan is, positie, hoogte en koers, en eventueel andere nuttige informatie 3. De verkeersleider bevestigt de spoedmelding, zorgt dat de juiste diensten en de maatschappij worden geïnformeerd en neemt zo nodig de regie over de frequentie 3. Ander verkeer moet de spoedberichten niet storen; spoedverkeer gaat voor alles behalve noodverkeer. Een MAYDAY heeft absolute voorrang en wie ervan weet, zendt op die frequentie niets meer uit tenzij dat mag 3. Wie een noodsituatie wil aangeven met de transponder, kiest code 7700 3.

Bij LVNL werken luchtverkeersleiders bij een noodsituatie volgens het ASSIST-principe: Acknowledge, Separate, Silence, Inform, Support en Time 5. Ze bevestigen de melding, houden het toestel vrij van ander verkeer zodat het zonder onderbreking kan naderen, beperken de radio tot het hoognodige, informeren de toren van het gekozen vliegveld, willigen verzoeken van de piloot zoveel mogelijk in en geven de bemanning de tijd om het probleem af te handelen 5. Op Schiphol houden vliegtuigen volgens de AIP waar mogelijk ook de noodfrequentie 121.500 uit, zodat de verkeersleiding hen daar kan bereiken als het gewone kanaal uitvalt 6.

Deze fraseologie hoort bij het ATPL-vak Communications (090). Je kunt de stof oefenen bij radiocommunicatie voor de ATPL-theorie en je luistervaardigheid trainen met luisterbegrip van luchtvaartcommunicatie.

De Polderbaan: 3.800 meter en maar één kant op

De Polderbaan, officieel baan 18R/36L, is de nieuwste en langste baan van Schiphol. Hij is 3.800 meter lang, 300 meter langer dan de Kaagbaan, en werd in 2003 geopend 7. Volgens de AIP is de baan 60 meter breed. De landingsdrempel van 18R ligt 270 meter naar binnen, waardoor er voor landend verkeer 3.530 meter beschikbaar is 6. De naam 18R volgt uit de vliegrichting: wie vanuit het noorden op koers 180 nadert, ziet drie evenwijdige banen, met de Polderbaan rechts 7.

Opvallend is dat de baan maar in één richting wordt gebruikt. In de AIP staat dat baan 18R niet beschikbaar is voor vertrekken en 36L niet voor landingen 6. Op 36L landen mag alleen in noodgevallen 6. Schiphol legt uit dat de Polderbaan alleen ingezet mag worden voor verkeer naar en vanuit het noorden, vanwege de regels voor geluidsbelasting op woongebieden 7. Bij noordenwind is de Polderbaan de startbaan; bij wind uit zuidelijke richtingen landen vliegtuigen er juist op 8. In de video landt het toestel op 18R 1.

De baan ligt ver van de terminal. De taxiafstanden zijn relatief lang, schreef het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Daarom richten LVNL, Schiphol en de maatschappijen zich bij duurzaam taxiën met sleepvoertuigen eerst op de Polderbaan 9. De afstand is ook de reden dat er een tweede verkeerstoren staat, Toren-West, waar verkeersleiders werken als de Polderbaan in gebruik is 10. Wie vanaf 36L vertrekt, mag zijn klaring volgens de AIP al 30 minuten voor vertrek aanvragen, tegen 20 minuten bij de andere banen 6. Na de landing op 18R meldt de bemanning zich zonder opdracht bij Schiphol Ground op 121.560 6.

In de video hoor je die keten van frequenties terug: van Schiphol Approach op 119.055 naar Schiphol Arrival op 118.405, dan naar de toren op 118.280, de frequentie voor 18R/36L, en na de landing naar Ground 16. Meer over de banen en het weer op Schiphol staat op de luchthavenpagina van Schiphol.

Waarom 33 graden ertoe doet

Warme lucht is ijler. De standaardatmosfeer gaat uit van 15 graden op zeeniveau; hoe warmer het is, hoe hoger de zogeheten dichtheidshoogte 11. Schiphol ligt op 11 voet onder zeeniveau 6. Met 33 graden en een luchtdruk van 1012 hectopascal, de waarde die de verkeersleider in de video doorgeeft, komt de dichtheidshoogte uit op ongeveer 2.100 voet 1. De lucht is dan zo'n 6 procent minder dicht dan op een standaarddag.

Voor de landing betekent dat volgens de FAA: dezelfde aangewezen snelheid, maar een hogere ware snelheid in de nadering en een langere uitloop. Bij de start worden de startafstand langer en de klimsnelheid lager 11. Bemanningen rekenen dat mee in hun prestatieberekeningen. Wie dat vak wil oefenen, vindt de stof bij prestaties voor de ATPL-theorie.

Wat je ziet en hoort in de laatste minuten

De nadering volgt het geluidsbeperkende patroon uit de AIP: het ILS onderscheppen met weinig kleppen en het landingsgestel nog op, het landingsgestel pas uit na het passeren van 2.000 voet, en de laatste klepstand pas na 1.200 voet 6. In de video hoor je die volgorde terug: eerst "gear down", later "flaps 30", gevolgd door de landingschecklist met onder meer de speedbrake op armed, het landingsgestel uit en de kleppen op 30 1. Bij de landingsklaring geeft de verkeersleider de actuele grondwind mee, zoals de AIP voorschrijft 61.

Tussen de callouts "1000" en "500" klinkt "stabilized" 1. Dat is geen formaliteit. De Europese regels voor commerciële luchtvaart schrijven voor dat elke nadering als gestabiliseerde nadering wordt gevlogen, tenzij de autoriteit voor een bepaalde baan iets anders goedkeurt 12. De Flight Safety Foundation adviseert om uiterlijk op 1.000 voet in instrumentweer en 500 voet in zicht gestabiliseerd te zijn 13. Dat betekent onder meer: op het juiste pad, alleen kleine correcties, een snelheid tussen VREF en VREF plus 20 knopen, de landingsconfiguratie gezet, niet meer dan 1.000 voet per minuut dalen, briefings en checklists af en bij een ILS binnen één dot van glijpad en localizer. Wordt de nadering daarna instabiel, dan volgt direct een doorstart 13.

Daarna volgen de automatische callouts: "500", "approaching minimums", "minimums" en vlak boven de baan de hoogtes van 100 voet tot 10 voet. Na het neerzetten volgen "speed brakes up", "reversers normal" en "autobrakes off" 1.

Zelf de cockpit in

Wil je zelf ooit in de rechterstoel van een 737 zitten? Lees wat de eisen zijn om piloot bij KLM te worden of hoe de Transavia-cadetopleiding verloopt. Verdiep je in het toestel met typekennis van de Boeing 737-800 of begin met oefenen op Airwork. Een eerdere noodsituatie op Schiphol lees je terug in de noodlanding van een Air France A220 na rook in de cockpit.