Worden gevechtspiloten overbodig door kunstmatige intelligentie? Die vraag stelde Business AM op 8 november 1. Wat er nu besteld en ontwikkeld wordt, wijst voorlopig op nee: de onbemande toestellen waarvoor de Amerikaanse luchtmacht in juni de eerste productiecontracten gaf, zijn gemaakt om naast bemande jagers te vliegen 2. In de Nederlandse vacature voor vlieger staat geen woord over die toestellen 3, maar het samenwerken ermee wordt in de Verenigde Staten al getest.

Wat er al vliegt of getest is

In 2020 won de AI van Heron Systems in de AlphaDogfight Trials van DARPA met 5-0 van een F-16-vlieger van de Air National Guard 4. Dat was een simulatie, met alleen boordkanons, tegen software die zich niet aan de veiligheidsregels voor vliegers hoefde te houden 4. Kolonel Daniel Javorsek van DARPA schatte toen dat een perfect werkend systeem nog ongeveer tien jaar nodig zou hebben om in een jachtvliegtuig terecht te komen, waarschijnlijk in een onbemand toestel 4.

Echte luchtgevechten kwamen in 2023. AI-software vloog toen met de X-62A VISTA, een aangepaste F-16, tegen een F-16 met een vlieger 5. In de 21 testvluchten voor die luchtgevechten zaten twee vliegers aan boord. Zij hoefden de besturing volgens programmaleider Ryan Hefron nooit over te nemen. Wie de gevechten won, is geheim 6. Ook Saab testte AI in een Gripen E. Daarover lees je meer in ons eerdere artikel.

Van het Amerikaanse programma Collaborative Combat Aircraft (CCA) kan de luchtmacht er tegen het einde van dit decennium meer dan 150 kopen 2. In juli maakte de luchtmacht bekend dat een YFQ-44A een AIM-120-raket had afgeschoten op een digitaal doel boven de Mojavewoestijn 7. In oktober gaf een F-22-vlieger in de lucht opdrachten aan een YFQ-44A 8. Eind mei meldde General Atomics dat een vlieger vanuit een F-35 via een tablet opdrachten had gestuurd naar een vliegende MQ-20 Avenger, een testtoestel. De F-35 stond daarbij op de grond 9. De Amerikaanse marine liet F-35-vliegers in een simulatie met tablets meerdere CCA's aansturen, zodat zij zich volgens de marine op het commando en de besluitvorming kunnen richten 10. Over de serieproductie en de twee toestellen die Nederland financiert schreven we al eerder.

Wat nog plan of ambitie is

De grote nieuwe jagers zijn nog niet in dienst. De F-47 van Boeing moet in 2028 voor het eerst vliegen en begin jaren dertig operationeel zijn 11. De toenmalige stafchef van de Amerikaanse luchtmacht noemde het toestel in maart 2025 de eerste bemande jager van de zesde generatie 12. De F-47 moet ook CCA's aansturen 11. De Amerikaanse marine gaf Boeing op 29 september het contract voor de F/A-XX 13, die volgens schout-bij-nacht Michael Donnelly bedoeld is als bemand toestel en het kantelpunt moet worden naar een gemengd bemand en onbemand vliegend smaldeel 14. Edgewing, de industriële partner van het Global Combat Air Programme van Groot-Brittannië, Italië en Japan, noemt ook dat toestel bemand en mikt op 2035 15.

Europa kreeg een tegenslag: Duitsland en Frankrijk besloten volgens berichten van onder meer Reuters en de Financial Times in juni om de FCAS-jager te stoppen. Bondskanselier Merz stelde voor het datanetwerk samen door te ontwikkelen. Wat er met de drones gebeurt, is onduidelijk 16. Een internationaal overzicht van deze programma's staat op PilotinQ.

Wie beslist er over wapeninzet?

Business AM schrijft dat de huidige militaire ethiek voorschrijft dat een mens elke dodelijke aanval goedkeurt 1. Voor CCA stelt de Amerikaanse luchtmacht dat inderdaad: "CCA will not autonomously employ weapons". De beslissing om een wapen te gebruiken blijft bij een menselijke operator. Dezelfde mededeling zegt ook dat CCA de wapeninzet zelf kan uitvoeren binnen grenzen die de vlieger heeft gesteld 7. De algemene Amerikaanse richtlijn is ruimer. Die eist "appropriate levels of human judgment" over het gebruik van geweld, wat volgens de Congressional Research Service niet betekent dat een mens het wapen handmatig bedient. Autonome wapens zijn in de Verenigde Staten niet verboden 17. De CCA-regel gaat dus verder dan wat de algemene richtlijn eist.

Nederland en België

De Nederlandse F-35's staan op Leeuwarden en Volkel 18. Nederland financiert twee CCA-toestellen, die naar de experimentele eenheid van de Amerikaanse luchtmacht op Nellis gaan, waar ook Nederlandse militairen ermee leren werken 19. In België wilde minister Theo Francken in juli de waarnemersrol in FCAS stopzetten. Hij ziet volgens VRT vooral toekomst in CCA's, naast F-35's of toekomstige jagers 20. Hoe je in België straaljagerpiloot wordt, lees je in ons artikel over F-35-piloot Juice.

Zo word je vlieger bij de Luchtmacht

Voor de vacature Officier Vlieger (VWO) heb je een vwo-diploma nodig met minstens een voldoende voor wiskunde A of B, of een hbo-propedeuse met een vwo-certificaat wiskunde. Er is ook een aparte vacature voor havo tot en met wo. Je bent tussen de 17 en 25 jaar en 3 maanden oud en je oogafwijking is niet groter dan min 3 en plus 2 3. Het selectietraject bestaat uit twee vliegercapaciteitentests, een assessment met interview bij het Centrum voor Mens en Luchtvaart in Soesterberg, een psychologisch eindadvies, een aanstellingskeuring en een veiligheidsonderzoek 3. Oefenen kan met de selectietests van de Koninklijke Luchtmacht.

Daarna volg je de officiersopleiding aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda, gemiddeld 4,5 jaar. In Woensdrecht vlieg je ongeveer 33 uur op de Pilatus PC-7. Tijdens die elementaire opleiding wordt bepaald welk type je gaat vliegen: de F-35, de MQ-9, transport of een helikopter 3. Tel je de officiersopleiding en de vliegeropleidingen op, dan begint wie volgend jaar start pas in de jaren dertig bij een operationeel squadron. Meer achtergrond staat bij de vliegeropleiding van Defensie.

Onbemand vliegen is bij de Luchtmacht al een eigen vliegersfunctie. Bij 306 Squadron op Leeuwarden bestuur je de MQ-9 Reaper vanuit een Ground Control Station, naast een sensor operator. Na de KMA loopt de opleiding via Pensacola, Corpus Christi en Holloman in de Verenigde Staten 21.