Saab heeft op 3 november 2026 bekendgemaakt dat zijn eigen AI-agenten met een Gripen E hebben gevlogen. Tijdens vliegproeven bestuurde een agent het gevechtsvliegtuig zelfstandig in scenario's voor luchtgevechten buiten zichtbereik, in het Engels beyond visual range (BVR) 1. Eerder, in mei en juni 2025, vloog de Gripen E al met de AI-agent Centaur van het Europese defensietechnologiebedrijf Helsing, terwijl een veiligheidsvlieger de besturing op elk moment kon terugnemen 23. Volgens Saab zijn de eigen agenten klaar voor operationele inzet. Het tempo van de invoering hangt nu af van de Zweedse defensiematerieelorganisatie FMV en de Zweedse luchtmacht 4.

Wat Saab in de Gripen E heeft getest

De agenten, de trainingsomgevingen en de ontwikkelsoftware zijn volgens Saab volledig binnen het bedrijf gebouwd 1. Ze worden getraind in de AI Fighter Pilot Academy van Saab. Daar maken ze in simulaties miljoenen vlieguren in uiteenlopende operationele scenario's 1. Luchtgevechten buiten zichtbereik voeren is een van de vaardigheden die ze daar leren. Saab meldt dat die vaardigheid nu ook onder echte vliegomstandigheden is gevalideerd 1. Volgens AIN test Saab de agenten al ongeveer twee jaar in de lucht aan boord van de Gripen E, ook voor taken als het beoordelen van een gebied en het vaststellen van gevechtsschade 4.

Volgens Saab kunnen nieuwe agenten snel de lucht in dankzij de software-architectuur van de Gripen E. Nieuwe AI-software kan in een operationeel gevechtsvliegtuig worden geïntegreerd en in de lucht worden getest, zonder een apart experimenteel toestel 1. AIN schrijft dat die architectuur de missiesoftware scheidt van de vliegkritische functies 4. Voor de rekenkracht gebruikt Saab Sferical AI, een Zweeds AI-initiatief waarvan het bedrijf medeoprichter is 1. Het rekencentrum staat in Linköping 4.

De proeven met Centaur in 2025: tegen een Gripen D

De eerste vlucht met Centaur aan boord van de Gripen E was op 28 mei 2025, als onderdeel van Project Beyond van Saab 2. Boven de Oostzee droeg de vlieger van de Gripen E de besturing over aan Centaur 3. Centaur voerde zelfstandig complexe manoeuvres uit in een BVR-gevechtsomgeving en gaf de vlieger het sein om te vuren 23. Bij de derde vlucht, op 3 juni 2025, nam Centaur het op tegen een echte Gripen D 2. Die tegenstander werd door een mens gevlogen 3. Saab-testvlieger Marcus Wandt vloog zelf met Centaur in een Gripen E 3. Het project werd volledig gefinancierd door FMV 2. Saab en Helsing werken nog steeds samen aan Centaur 4.

Saab: de vlieger blijft de beslisser

Volgens Helsing krijgt Centaur de volledige besturing voor de gevechtsmanoeuvres zodra de vlieger van de Gripen de agent inschakelt 3. Johan Segertoft, programmaverantwoordelijke bij Saab, zei in juni 2025 over Centaur tegen het Duitse vakblad ES&T dat de vlieger degene blijft die beslist. Met Centaur aan boord heeft de vlieger volgens hem meer ruimte voor andere taken. Saab ziet de AI als ondersteunend hulpmiddel, terwijl de beslissingsbevoegdheid bij de mens blijft 5. Saab schrijft dat zijn eigen agenten de vlieger in de cockpit kunnen ondersteunen of naast vliegers kunnen opereren in een onbemand toestel van Saab 1. Om in complexe operationele omgevingen goede tactische beslissingen te leren nemen, moeten de agenten zich volgens Saab aanpassen en met vliegers en operators samenwerken 1.

Peter Nilsson, hoofd Advanced Programs bij Saab, verwacht dat luchtgevechten in de toekomst worden gevoerd door netwerken van bemande en onbemande systemen die samen als één gecoördineerde eenheid werken 1. Tegenover Breaking Defense en andere media zei hij dat de moeilijkere vraag is hoe Saab het succes van de vluchten omzet in een betrouwbaar inzetbaar systeem dat blijft leren en zichzelf verbetert 6.

Nederland en België: F-35 en onbemande systemen

De Nederlandse luchtmacht vliegt sinds het najaar van 2019 met de F-35. Het toestel verving de F-16, die eind september 2024 uit dienst ging. De F-35's staan op Vliegbasis Leeuwarden, Vliegbasis Volkel en Luke Air Force Base in Arizona 7. In oktober 2025 tekende Nederland een intentieverklaring om mee te doen aan het programma Collaborative Combat Aircraft (CCA) van de Amerikaanse luchtmacht voor autonome onbemande luchtsystemen. Jachtvliegers sturen die systemen aan vanuit hun eigen toestel, schrijft Defensie 8. Zulke systemen kunnen een bemand gevechtsvliegtuig als de F-35 volgens Defensie effectiever maken, bijvoorbeeld door extra sensorbereik of extra wapens te bieden, of door risicovolle missies boven vijandelijk gebied uit te voeren 8.

België besloot in 2018 tot de aankoop van 34 F-35A's. De regering overweegt de aankoop van elf extra toestellen, waarmee de vloot op 45 zou komen 9. De Belgische F-16's gaan uiterlijk in 2028 uit dienst. Komt er een nieuwe bestelling, dan worden de extra F-35's vanaf 2030 geleidelijk geleverd. Zo kan Defensie de opleiding van piloten en technici afstemmen op de groei van de vloot, schrijft de Belgische Defensie 9. Een Belgische F-35-vlieger vertelde onlangs hoe de F-35 moeilijkere missies met laag risico mogelijk maakt.

Wat Saab hierna wil

Saab blijft de vaardigheden van de agenten uitbreiden en wil ze in meer scenario's laten vliegen 1. Nilsson schatte tegenover journalisten dat het nog enkele maanden tot een aantal jaren kan duren voordat de agenten operationeel worden ingezet 4. Saab wil agenten die voor de Gripen E zijn ontwikkeld ook geschikt maken voor autonome onbemande toestellen. Omgekeerd moeten agenten voor onbemande toestellen in de Gripen E kunnen werken 4. Mogelijk worden de agenten ook gebruikt in het radarvliegtuig GlobalEye 4. Daarnaast werkt Saab aan drie onbemande toestellen, de A1, de A2 en de A3, op weg naar een onbemand toestel dat samen met een bemand gevechtsvliegtuig vliegt 6.