Gevechtsvliegtuigen zonder vlieger aan boord zijn geen tekentafelplan meer. De Amerikaanse luchtmacht kende op 17 juni contracten toe aan General Atomics en Anduril om samen minstens 150 onbemande toestellen te bouwen voor het einde van dit decennium 1. Nederland financiert er twee, zo werd op 23 april bekend 2. Vakblad Aerospace Global News verwacht op korte termijn vooral samenwerking tussen bemande en onbemande gevechtsvliegtuigen, niet het verdwijnen van de vlieger 3.

Van testvlucht naar serieproductie in de Verenigde Staten

Het programma heet Collaborative Combat Aircraft (CCA). De twee toestellen van de eerste fase zijn de YFQ-42A van General Atomics en de YFQ-44A van Anduril 32. De YFQ-42A vloog op 27 augustus 2025 voor het eerst 4. De toestellen moeten bemande jagers ondersteunen door vooruit te verkennen, dreigingen te herkennen, wapens te dragen of als lokvogel te dienen 3. Op termijn wil de Amerikaanse luchtmacht een vloot van ongeveer 1.000 CCA's inzetten naast onder meer de F-35A en de F-22A 1. Kolonel Timothy Helfrich, bij de luchtmacht verantwoordelijk voor de inkoop van jachtvliegtuigen, zegt dat de prijs op of onder de streefprijs ligt: een derde van de prijs van een F-35, ofwel ongeveer 30 miljoen dollar per toestel of minder. De waarde van de contracten zelf is geheim 1.

Het traject verliep niet zonder tegenslag. Begin april stortte een YFQ-42A neer in de Californische woestijn, bij een vliegveld van General Atomics 5. Een veiligheidsonderzoek van de luchtmacht en de fabrikant wees als oorzaak aan dat de automatische piloot het gewicht en het zwaartepunt van het toestel verkeerd berekende. Na een pauze van zes weken en een softwareaanpassing werd het testen in mei hervat 5. Volgens Helfrich speelde de crash geen rol bij het besluit om beide fabrikanten een contract te geven 1.

Nederland koopt kennis, geen vloot

Toenmalig staatssecretaris Gijs Tuinman tekende op 16 oktober 2025 in Washington een intentieverklaring voor deelname aan het programma 6. In een brief aan de Tweede Kamer van 19 maart 2026 legde staatssecretaris D.G. Boswijk uit waarom Defensie zich bij het programma aansluit: het Amerikaanse programma is volgens hem aanzienlijk verder dan de Europese programma's en biedt de mogelijkheid tot integratie met de Nederlandse jachtvliegtuigen van de vijfde generatie 7. Door deelname krijgen Defensie en de kennisinstellingen TNO en NLR inzicht in CCA en toegang tot data. Het budget ligt tussen 50 en 100 miljoen euro 7. Volgens de brief gaat Nederland "geen verplichtingen aan voor de toekomst om Amerikaanse CCA aan te schaffen" 7.

De twee toestellen die Nederland financiert, kunnen YFQ-42A's of YFQ-44A's zijn, of van elk type één. Ze gaan naar de Experimental Operations Unit op Nellis Air Force Base in Nevada, waar Nederlandse militairen samen met de Amerikaanse luchtmacht leren hoe de toestellen het best kunnen worden ingezet 2.

De vlieger geeft de opdracht, de software voert uit

Hoe de samenwerking tussen vlieger en toestel in de lucht werkt, liet de Amerikaanse luchtmacht in oktober zien. Een F-22-vlieger gaf vanuit de cockpit tactische opdrachten op hoofdlijnen aan een enkele YFQ-44A. De software aan boord vertaalde die opdrachten direct naar vliegmanoeuvres en gesimuleerde gevechtstaken 8. Defensie omschrijft het programma op dezelfde manier: jachtvliegers sturen de systemen aan vanuit hun eigen toestel 6. Die systemen kunnen een bemand gevechtsvliegtuig als de F-35 volgens Defensie veel effectiever maken, met extra sensorbereik, extra wapens en het uitvoeren van risicovolle missies boven vijandelijk gebied 6.

Aerospace Global News schetst waar dat naartoe kan gaan: een toekomstige jachtvlieger die meerdere toestellen coördineert en taken verdeelt, terwijl software het routinematige vliegen en een deel van de taken overneemt 3. De techniek moet daarvoor bestand zijn tegen elektronische storing, wegvallende verbindingen en misleidende sensorgegevens. Verliest een toestel het contact, dan moet het veilig en voorspelbaar reageren 3. Over wapeninzet schrijft het vakblad dat software een mogelijk doel kan aanwijzen, maar dat voor de beoordeling of een aanval rechtmatig is een zorgvuldig oordeel nodig is. Overheden moeten daarom duidelijke regels opstellen voor wanneer een machine zelfstandig mag handelen 3.

Groot-Brittannië, Italië en Japan bouwen een bemande jager

Het Global Combat Air Programme (GCAP) van Groot-Brittannië, Italië en Japan kiest een andere opzet. Centraal staat een bemande jager die vanaf 2035 in dienst moet komen, met stealtheigenschappen, geavanceerde sensoren en snelle gegevensuitwisseling. Onbemande toestellen moeten het bereik vergroten, inlichtingen verzamelen of extra uitrusting meenemen 3. Op 3 juli maakten de partners een contract van 4,6 miljard pond bekend voor de volgende fase van het ontwerp 9. De jager moet onder meer de Eurofighter Typhoon vervangen 10.

De route naar de cockpit van een jachtvliegtuig

De Amerikaanse luchtmacht wil de CCA's inzetten naast bemande jagers 1, Defensie noemt ze een manier om bemande jagers effectiever te maken 6 en GCAP draait om een bemande jager 3. Volgens Aerospace Global News kan het werk verschuiven van het besturen van een toestel naar het leiden van een team 3. Wie zich oriënteert op een militaire vliegloopbaan, leest meer over de vliegeropleiding van Defensie en de stappen na die opleiding. CCA en GCAP zijn militaire programma's; verkeersvliegtuigen vallen er niet onder.