De Poolse luchtmacht heeft 47 F-16's, maar volgens het Poolse dagblad Rzeczpospolita nog maar ongeveer 40 opgeleide vliegers om ermee te vliegen. Dat zouden er minstens 70 moeten zijn 1. De krant baseert zich op twee onafhankelijke bronnen. Het Poolse ministerie van Defensie houdt de aantallen geheim 12. Volgens het persbureau Anadolu wijst het tekort erop dat personeel en opleidingscapaciteit de snelle groei van de Poolse krijgsmacht mogelijk niet bijhouden 3.

Waar het cijfer vandaan komt

Rzeczpospolita publiceerde het verhaal op maandag 26 oktober 1. De krant rekent met een vuistregel van minstens anderhalve vlieger per toestel. Bij 47 toestellen kom je dan op ongeveer zeventig vliegers. Sommige deskundigen vinden dat nog te weinig 1. De krant vroeg het Dowództwo Generalne, het algemene commando van de krijgsmacht, om een reactie, maar kreeg die voor publicatie niet 1.

Een officieel cijfer bestaat niet. In maart antwoordde onderminister Paweł Bejda op vragen van een parlementslid dat "gegevens over het aantal opgeleide vliegers en vlieger-instructeurs gerubriceerd zijn en niet openbaar mogen worden gemaakt" 2. Volgens Rzeczpospolita had Polen een paar jaar geleden wel ongeveer zeventig F-16-vliegers. In 2018 was zo'n 90 procent van de vliegersfuncties gevuld. Nu is dat volgens de krant bijna de helft minder 1.

Polen kocht 48 F-16's 4. Op 28 augustus 2025 verongelukte een F-16 van de 31e tactische vliegbasis bij Poznań tijdens een oefenvlucht voor de vliegshow in Radom, waarbij de vlieger omkwam 5. Het Poolse ministerie van Defensie noemde later luitenant-kolonel Maciej Krakowian als de omgekomen vlieger 6. Sindsdien heeft Polen 47 F-16's 1. Officiële cijfers over de inzetbaarheid zijn er niet. Rzeczpospolita schat dat ongeveer twintig van de 47 toestellen technisch in orde en vliegklaar zijn 1.

Knelpunt in de opleiding

De problemen beginnen volgens de bronnen van de krant bij de opleiding in Dęblin, waar de Poolse luchtmachtacademie zit. "Het opleidingssysteem in Dęblin schiet tekort. Op dit moment leiden we per jaar maar een paar vliegers voor straalvliegtuigen op", zegt een van hen 1. Steeds meer leerlingen haken volgens die bron af voordat ze klaar zijn. Een ervaren vlieger noemt ook de medische eisen voor Poolse kandidaten te streng 1.

Na de basisopleiding traint een aankomende F-16-vlieger volgens het ministerie op de M-346 Master als hij in Polen wordt opgeleid, of op de T-38 als hij in de Verenigde Staten wordt opgeleid. Pas na de B-course, de basisopleiding op de F-16, mag hij missies vliegen met het toestel. Voor gevechtsdiensten volgt nog een fase. De hoogste stap is de bevoegdheid van instructeur 1. Een deel van de F-16-opleiding vindt in de VS plaats 2. Daar is het aantal opleidingsplaatsen volgens de krant beperkt 1. "Het opleiden van één vlieger aan wie we met volledig vertrouwen de besturing van een F-16 kunnen toevertrouwen, duurt twee jaar", zei kolonel Grzegorz Kade, directeur van het militaire instituut voor luchtvaartgeneeskunde, eerder tegen het Poolse persbureau PAP. Hij noemde een prijs van ongeveer 5,18 miljoen dollar per vlieger 1.

Het knelpunt is niet nieuw. De Poolse Rekenkamer NIK onderzocht de werving en opleiding van militaire vliegers over 2019 tot medio 2021. Volgens de NIK kon de 41e opleidingsbasis in Dęblin met het aantal inzetbare M-346-lestoestellen en instructeurs niet alle cadetten van de luchtmachtacademie volledig opleiden 7. De basis had twaalf M-346's. Die waren in 2020 gemiddeld 47,3 procent van de tijd inzetbaar, tegen minstens 75 procent volgens het contract met de fabrikant 7. Er waren toen twaalf M-346-instructeurs, genoeg voor maximaal zes vliegers per jaar. Vier opgeleide instructeurs waren al vertrokken 7. Een deel van de cadetten vloog alleen op de PZL-130 Orlik, een propellerlestoestel. Ook van de cadetten die wel op de M-346 vlogen, rondde niemand het volledige programma tijdens de studie af 7.

De F-35 trekt ervaren vliegers weg

Het tekort wordt groter doordat ervaren F-16-vliegers overstappen naar de F-35 13. Polen bestelde in januari 2020 32 F-35A's voor 4,6 miljard dollar, als vervanger van de Sovjettoestellen Su-22 en MiG-29 8. De eerste drie toestellen, die in Polen de naam Husarz dragen, landden op 22 mei 2026 op de vliegbasis Łask 9. Bij de officiële ingebruikname op 12 juni zei de minister van Defensie dat er in de maanden daarna nog elf zouden volgen en in 2027 nog eens twaalf 6. De Poolse F-35-vliegers worden opgeleid op Ebbing Air National Guard Base in Arkansas. Daar vloog op 31 januari 2025 voor het eerst een Poolse vlieger in een Poolse F-35 10.

Volgens de Poolse generale staf worden in de VS in totaal 24 Poolse vliegers op de F-35 opgeleid. Rzeczpospolita schrijft dat er minstens een paar, waarschijnlijk meer dan tien, van de F-16 komen 1. Het probleem was al in 2022 voorzien. "We moeten ons realiseren dat onze opleidingsbehoefte de komende tijd sterk zal toenemen, onder meer omdat een deel van de F-16-vliegers naar de F-35 overstapt. Dat gat zullen we moeten vullen", zei generaal Ireneusz Nowak toen, als inspecteur van de luchtmacht 1.

Daarnaast kocht Polen 48 lichte gevechtsvliegtuigen FA-50 uit Zuid-Korea: twaalf FA-50's en 36 FA-50PL's 11. De eerste FA-50PL komt volgens Agencja Uzbrojenia, het Poolse agentschap voor wapenaankopen, medio 2027, de laatste begin 2029 12. De vliegers voor dit toestel worden in Zuid-Korea opgeleid. Het ministerie is niet van plan FA-50-vliegers om te scholen tot F-16- of F-35-vlieger 2.

Miljarden voor de vloot

In augustus 2025 tekende Polen voor 3,8 miljard dollar een contract om alle F-16's te moderniseren tot de F-16V Block 72 4. Minister van Defensie Władysław Kosiniak-Kamysz zei toen: "Poolse vliegers houden van dit toestel en zijn er trots op, we hebben al hele generaties opgeleide bemanningen." 4 De toestellen krijgen onder meer een AESA-radar van het type APG-83 en hun levensduur wordt verlengd tot 12.000 vlieguren 13. Het werk gebeurt in Bydgoszcz en loopt van 2028 tot 2038 4.

Volgens Anadolu geeft Polen in 2026 ongeveer 4,8 procent van het bbp uit aan defensie 3. Rzeczpospolita waarschuwt dat een vergelijkbaar tekort dreigt bij de 96 Apache-gevechtshelikopters die vanaf 2028 komen. Met twee vliegers per toestel zijn er in 2032 bijna tweehonderd nodig, bij een verhouding van anderhalf bijna driehonderd. De krijgsmacht wil er volgens de krant ruim vierhonderd 1.

Hoe Nederland jachtvliegers opleidt

Nederland is de overstap al voorbij. Op 26 september 2024 nam de F-35 alle taken van de F-16 over. In totaal komen er 57 F-35's, de laatste in 2028 14. Nederlandse jachtvliegers worden al meer dan 45 jaar opgeleid in Texas, op Sheppard Air Force Base. Daar zit de Euro-NATO Joint Jet Pilot Training (ENJJPT), waar 14 NAVO-landen samen vliegers opleiden 15. Leerlingen vliegen er eerst de T-6 en daarna de T-38C-straaltrainer. Per lichting volgen ongeveer tien Nederlanders de opleiding 16. Daarna verhuizen ze naar Luke Air Force Base in Arizona, waar acht Nederlandse F-35's voor de opleiding staan 16.

Ook Nederland wil ervaren vliegers vasthouden. Voormalige luchtmachtvliegers die bij KLM vliegen, kunnen sinds september als reservist-vlieger worden ingezet. De eerste groep F-35-reservisten begint in januari 2027 17. Eerder schreef Airwork over de overstap van militaire vliegers naar KLM. Andere landen zoeken ook oplossingen: Taiwan wil ervaren F-16-vliegers tot hun 58e laten vliegen en Oostenrijkse militaire vliegers gaan deels voor Austrian Airlines vliegen. Over Polen schreef Airwork onlangs ook over de voorwaardelijke celstraf voor de vlieger van een Black Hawk van de politie.

Wie zelf jachtvlieger wil worden, begint bij de selectie van Defensie. Op Airwork kun je gratis de vliegerselectie van de luchtmacht oefenen. Meer over de routes vind je in de kennisbank over Defensie en helikopters.