In Duitsland is een Airbus A321neo van Pegasus Airlines op dinsdagavond 20 oktober de verkeerde kant op een startbaan van Frankfurt Airport gedraaid. Het toestel moest als vlucht PC996 naar Istanbul Sabiha Gökçen vertrekken van baan 18, die alleen voor starts naar het zuiden wordt gebruikt. Bij het oprijden draaide het naar rechts in plaats van naar links en stond het op het noorden 12. Volgens de ADS-B-gegevens reed de A321neo daarna ongeveer 700 meter over de baan naar het noorden, met een gemeten grondsnelheid van maximaal 31 knopen, en draaide het de baan weer af 3. Zes minuten later vertrok het alsnog, nu in de goede richting 3.

Rechtsaf in plaats van linksaf

Pegasus bevestigt dat het toestel, de A321neo met registratie TC-RDO, bij het oprijden van de baan de verkeerde kant op draaide: het had naar links moeten draaien en ging naar rechts. Volgens de maatschappij merkte de cockpitbemanning de fout zelf op en bracht zij het toestel tot stilstand. In overleg met de verkeerstoren verliet het de baan, waarna het opnieuw de baan opreed en vertrok 1. Een startpoging was er volgens Pegasus niet. Berichten dat de toren een start in de verkeerde richting zou hebben voorkomen, kloppen volgens de maatschappij niet 1. Tegenover aero.de benadrukte Pegasus dat verkeerd afslaan bij het oprijden niet hetzelfde is als een startpoging in de verkeerde richting. Het voorval is volgens de maatschappij volgens de gewone veiligheidsprocedures gemeld en wordt onderzocht 4.

The Aviation Herald beschreef op basis van het radioverkeer een ander verloop: de bemanning zou naar het noorden zijn gaan versnellen en de start bij ongeveer 35 knopen hebben afgebroken nadat de luchtverkeersleiding had opgeroepen 2. De Duitse luchtverkeersleiding DFS bevestigde dat het voorval aan de bevoegde autoriteiten is gemeld. Of en in welke omvang er een onderzoek komt, is volgens de DFS aan de Duitse onderzoeksraad BFU 24.

Wat de ADS-B-gegevens laten zien

Het toestel staat bij zijn Mode S-code geregistreerd als Airbus A321-251NX van Pegasus 5. Op de avond van het voorval vloog het met de roepnaam PGT56HD 3. Rond 17.55 uur taxiede het vanaf het oostelijke deel van de luchthaven naar het westen, naar de Startbahn West. Om 18.02 uur kwam het bij de baan aan, op de plek waar taxibaan S erop uitkomt 32. Om 18.03.34 uur bewoog het over de baan naar het noorden met 31 knopen, ongeveer 58 kilometer per uur. Dat is de hoogste snelheid die de transponder in deze fase doorgaf 3.

Een halve minuut later reed het toestel nog 11 knopen en draaide het naar rechts van de baan af, ongeveer 700 meter ten noorden van taxibaan S en zo'n 530 meter voor het noordelijke einde van de baan 36. Om 18.05 uur stond het naast de baan stil 3. Op dat moment stond bij taxibaan S al het volgende vertrek klaar, een Pilatus PC-12. Dat toestel begon kort na 18.04 uur, toen de A321neo de baan net had verlaten, aan zijn start naar het zuiden, dus van de A321neo af 73. Verkeer dat de A321neo op de baan tegemoet kwam, staat niet in de gegevens.

Via de taxibanen ten oosten van de baan reed de Pegasus terug naar taxibaan S. Om 18.09 uur stond het toestel daar op de baan, nu met de neus naar het zuiden. Een paar seconden later begon de startaanloop, en binnen een minuut was het toestel in de lucht 3. De vlucht naar Istanbul liep daarna zonder noodcode. Rond 21.23 uur Turkse tijd daalde het toestel boven de Zee van Marmara richting Istanbul 3.

Waarom de richting zoveel uitmaakt

Frankfurt heeft vier banen. Op de twee parallelle oost-westbanen, de Centerbahn (07C/25C) en de Südbahn (07R/25L), wordt gestart en geland. Op de Landebahn Nordwest (07L/25R) wordt alleen geland. Op de Startbahn West (18), een noord-zuidbaan van 4.000 meter, wordt alleen gestart, en dan alleen naar het zuiden 86. Taxibaan S komt volgens aeroTELEGRAPH ongeveer 1.260 meter na het begin van de baan uit 2. Wie daar linksaf draait, heeft volgens de drempelcoördinaten ruim 2,7 kilometer baan voor zich. Rechtsaf is dat ongeveer 1,25 kilometer, tot het einde van de baan 6.

Baan en richting bevestigen voor het oplijnen

De Internationale Burgerluchtvaartorganisatie ICAO bracht in 2007 Doc 9870 uit, het handboek voor het voorkomen van runway incursions 9. In Europa werkte EUROCONTROL dat uit in het actieplan EAPPRI. Dat is inmiddels opgevolgd door het wereldwijde actieplan GAPPRI, dat in augustus 2024 verscheen 109. GAPPRI noemt een start in de verkeerde richting vanaf een kruising uitdrukkelijk als een van de situaties waartegen luchtvaartmaatschappijen hun bemanningen moeten wapenen 9.

De aanbeveling is dat maatschappijen procedures of technische hulpmiddelen hebben die bevestigen dat het toestel de juiste kruising gebruikt en op de geplande baan oplijnt, bijvoorbeeld door die hardop te benoemen. GAPPRI geeft het voorbeeld van een piloot die voor het oplijnen roept: "RWY 08R, Intersection A4, identified". Bemanningen moeten ook nagaan of de heading past bij de baan waarvoor ze klaring hebben. Een elektronische luchthavenkaart met de eigen positie, het Runway Awareness and Advisory System (RAAS) of de Take-Off Securing-functie van Airbus kunnen daarbij helpen 9.

Een groot deel daarvan is CRM. Volgens GAPPRI moet elk lid van de cockpitbemanning zelf de drie delen van een baanklaring horen: roepnaam, klaring en baan. Twijfel moet meteen worden opgelost, en bij onzekerheid vraagt de bemanning de toren om bevestiging voordat ze de baan oprijdt 9. Meer over samenwerken in de cockpit lees je in het antwoord over CRM, threat and error management en pilot monitoring.

Lessen uit eerdere voorvallen

Hoe groot de gevolgen kunnen zijn, liet Comair-vlucht 5191 in 2006 zien. De bemanning had in Lexington (Kentucky) klaring voor baan 22, maar lijnde op baan 26 op en begon de start. Het toestel schoot van het einde van de baan en 49 mensen kwamen om het leven. Volgens de Amerikaanse onderzoeksraad NTSB gebruikte de bemanning de beschikbare aanwijzingen niet om de positie op de luchthaven te bepalen en controleerde zij niet of het toestel voor de start op de juiste baan stond 11. Dat het ook bij de landing mis kan gaan, lees je in het verhaal over de verkeerde landingsbaan in Lahore. Wat een runway incursion precies is, staat in het antwoord over een Embraer 145 en een overstekend busje.

Wil je zelf leren hoe je een baan veilig oprijdt? Lees hoe je piloot wordt of bekijk de vliegscholen.