In Waasmunster, in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen, is de crash van een Britse bommenwerper uit de Tweede Wereldoorlog herdacht, 85 jaar na dato. Dat melden de regionale zender TV Oost en HLN. Tijdens de herdenking legde Elizabeth Brawley, volgens HLN een familielid van de Britse piloot sergeant Edgar Owen, bloemen bij het graf van de bemanning op de centrale begraafplaats van de gemeente. Daarna opende zij in het Waeseum, het museum van Waasmunster, de tentoonstelling "Oorlogswolken boven Waasmunster".

De ingetogen herdenking werd volgens HLN gehouden door de heemkundige kring 't Sireentje en de lokale afdeling van de Nationale Strijdersbond, een Belgische oud-strijdersvereniging. Het initiatief kwam van Jean Zaman, een verzamelaar van oorlogserfgoed die zich al jaren inzet om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Het toestel was een Handley Page Hampden I met serienummer AD975 en codeletters KM-N, van No. 44 Squadron van de Royal Air Force. Alle vier de bemanningsleden kwamen om. Ze liggen begraven op de begraafplaats aan de Pontravelaan in Waasmunster, waar de Commonwealth War Graves Commission (CWGC) hun graven beheert. Het zijn de enige vier oorlogsgraven van het Gemenebest op die begraafplaats.

Neergeschoten tijdens een nachtelijke aanval op Keulen

Volgens de verliesdatabase van het International Bomber Command Centre (IBCC) vertrok de Hampden in de nacht van 13 op 14 oktober 1941 van de Britse vliegbasis Waddington in Lincolnshire voor een aanval op Keulen. Volgens het IBCC werd het toestel boven België onderschept door een Duitse nachtjager. Het schrijft de overwinning toe aan Oberleutnant Röderer (daar gespeld als Roderer) van de Duitse nachtjachteenheid I./NJG 1. De bommenwerper stortte neer in Waasmunster. Het Britse Nationaal Archief beschrijft het verlies in het dossier over de bemanning als "aircraft shot down and crashed at Waasmunster, Belgium" op 14 oktober 1941. Die datum staat ook bij de CWGC als sterfdatum van alle vier de mannen.

Volgens het Belgische luchtvaarterfgoedplatform Hangar Flying kwam het toestel neer aan de Neerstraat, bij de Barbarakapel. De weide waar het wrak lag, is inmiddels bebouwd.

De vier bemanningsleden

Piloot was sergeant Edgar Owen, 25 jaar, van de Royal Air Force Volunteer Reserve. Volgens de CWGC woonden zijn ouders, Percy Bryant Coxen Owen en Jacoba Susara Sophia Owen, in Borrowdale bij Salisbury in het toenmalige Zuid-Rhodesië, het huidige Zimbabwe. Het IBCC noemt Rhodesië als zijn land van herkomst. Dat past bij het eskader: No. 44 Squadron kreeg in 1941 de naam 44 (Rhodesia) Squadron, als eerbetoon aan de bijdrage van die kolonie aan de oorlog. Volgens de Engelstalige Wikipedia kwam tot een kwart van het grond- en vliegend personeel uit zuidelijk Afrika. TV Oost spreekt van drie Britten en een Canadees aan boord; drie mannen dienden bij de Britse luchtmachtreserve, de vierde bij de Canadese luchtmacht.

Die Canadees was flight sergeant Gerald Henry Edmondson, 25 jaar, observer van de Royal Canadian Air Force. Hij was getrouwd met Evelyn Edmondson uit Norwood in de Canadese provincie Ontario. De twee boordschutters en radiotelegrafisten waren sergeant Gerrard Robert Ramsay en sergeant Gordon Shearer. Shearer was pas 20 jaar en kwam volgens de CWGC uit Leadgate in het Engelse graafschap Durham. Van Ramsay vermeldt de CWGC geen leeftijd of woonplaats. Op drie van de vier grafstenen staat een persoonlijke tekst van de familie. Bij Edmondson is dat de tekst die zijn vrouw liet aanbrengen: "Too dearly loved to ever be forgotten. His loving wife Evelyn". Op de steen van Owen staat "In loving memory of our dear son, always in our thoughts. R.I.P.", op die van Shearer "Peace, perfect peace".

Een amulet met de naam van de piloot

Dat de crash in Waasmunster niet vergeten is, komt voor een groot deel door de Hammenaar Jean Zaman. Volgens Hangar Flying ging hij op zoek naar ooggetuigen en vond hij zo de precieze plek van de crash terug. Samen met Andy Daelman mocht hij in een tuin aan de Neerstraat graven. Ze vonden er gesmolten aluminium, verbrande stukjes van het perspex van de cockpit, een D-ring van een parachute en een klein zilveren amulet waarin de naam en het stamnummer van piloot Edgar Owen gegraveerd stonden.

Op 15 oktober 2011, precies zeventig jaar na de crash, volgde een grote herdenking met de ambassadeurs van het Verenigd Koninkrijk en Canada. Daarbij werd aan de muur van de begraafplaats een gedenkplaat voor de bemanning onthuld. De voorzitter van de plaatselijke heemkundige kring en de burgemeester van Waasmunster overhandigden toen het horloge van Owen aan de Britse ambassadeur. Een inwoner had het kort na de crash gevonden, waarna de heemkundige kring het jarenlang bewaarde.

Tentoonstelling in het Waeseum

De tentoongestelde stukken komen uit de privéverzameling van Jean Zaman. Naast het verhaal van de Hampden gaat de expositie volgens het Waeseum over de luchtoorlog boven Waasmunster en omliggende gemeenten zoals Lokeren, Tielrode en Moerzeke-Kastel. Er zijn onder meer foto's, uniformen, schaalmodellen, boordinstrumenten, bodemvondsten uit de luchtvaartarcheologie en een motorfiets van de RAF te zien. Ook het verhaal van de Waasmunsterse RAF-piloot Albert Van Hecke krijgt een plek. Volgens het museum komen daarnaast onder meer de luchtaanval op het vliegveld van Waasmunster aan het begin van de oorlog en de Duitse bezetting ervan aan bod, net als de botsing van twee Amerikaanse jachtvliegtuigen, de crash van een Amerikaanse Liberator-bommenwerper, de V-bommen in de streek, het neerstorten van twee Duitse Focke-Wulfs en het bombardement op Sombeke en Elversele.

De tentoonstelling is te zien op de zondagen 11, 18 en 25 oktober 2026, telkens van 10.00 tot 17.00 uur, in het Waeseum aan de Molenstraat 39 in Waasmunster. Volgens TV Oost en HLN is de toegang gratis.

De Hampden

De Hampden was een tweemotorige middelzware bommenwerper van Handley Page met een bemanning van vier. In de eerste oorlogsjaren was het een van de vaste bommenwerpers van RAF Bomber Command boven Europa, na verloop van tijd vooral voor nachtelijke aanvallen. De krappe, smalle romp leverde het toestel bij de bemanningen de bijnaam "Flying Suitcase" op. In september 1942, bijna een jaar na de crash in Waasmunster, vloog Bomber Command zijn laatste operaties met het type. Van de 1.430 gebouwde Hampdens gingen er volgens naslagwerken 714 verloren bij operaties.

De luchtoorlog boven België in 1941

In 1941 vloog de Hampden, net als de andere middelzware bommenwerpers van Bomber Command, vooral 's nachts naar Duitsland. Overdag bleek het toestel al in 1939 geen partij voor Duitse jagers. Wie vanuit Engeland naar het Ruhrgebied of het Rijnland vloog, kwam boven bezet Nederland en België. Daar had de Duitse luchtmacht vanaf juli 1940 een nachtelijke verdedigingsgordel opgebouwd, door de geallieerden de Kammhuberlinie genoemd. Die bestond uit vakken met radarstations, zoeklichten en nachtjagers. Werd een bommenwerper door een zoeklicht gevangen, dan pikten andere zoeklichten hem op en werd een nachtjager naar hem toe geleid. Volgens de Aviation Safety Network, die zich onder meer baseert op het naslagwerk Nachtjagd Combat Archive, werd ook de AD975 eerst door zoeklichten gevangen.

In dezelfde maanden kwam aan het licht hoe moeilijk de nachtelijke aanvallen waren. Een Brits onderzoek, het Butt-rapport van augustus 1941, concludeerde dat van de vliegtuigen die meldden hun doel te hebben aangevallen, slechts een op de drie binnen acht kilometer van dat doel was gekomen. Voor 44 Squadron was oktober 1941 een van de laatste maanden met de Hampden. Eind 1941 stapte het als eerste squadron volledig over op de viermotorige Avro Lancaster, waarmee het in maart 1942 de eerste operaties vloog. In de hele oorlog kwamen bij Bomber Command 55.573 vliegers om het leven.

Graven die nog altijd verzorgd worden

Volgens HLN worden de graven in Waasmunster tot op vandaag met veel zorg en respect onderhouden. Van de begrafenis in oktober 1941 is een foto bewaard gebleven, die de erfgoedsite TracesOfWar toont. Bij de ingang van dezelfde begraafplaats staat ook een gedenkteken van de Nationale Strijdersbond.

Dat 85 jaar na de crash een familielid van de piloot in Waasmunster staat, laat zien hoe lang zulke banden blijven bestaan. HLN schrijft niet hoe Brawley precies familie is van Owen, en ook niet hoe ze de weg naar Waasmunster vond. Wel is duidelijk welke sporen er voor nabestaanden openbaar zijn. De CWGC zet bij alle vier de mannen naast de gegevens van het graf ook gescande archiefstukken online, zoals de registratie van het graf en de lijst met de tekst op de grafsteen. In de verliesdatabase van het IBCC staan per bemanningslid de verwijzingen naar het verliesdossier en naar het dagboek van het eskader in het Britse Nationaal Archief. Canada herdenkt Edmondson daarnaast in het virtuele oorlogsmonument van Veterans Affairs Canada en op pagina 29 van het Book of Remembrance voor de Tweede Wereldoorlog in het parlement in Ottawa.

Ter plaatse houden mensen als Zaman en de heemkundige kring het verhaal van de AD975 levend, met de opgravingen, de gedenkplaat van 2011 en nu de herdenking en de tentoonstelling bij de 85ste verjaardag. Meer nieuws over de Britse luchtmacht lees je in ons overzicht van nieuws over de RAF.