In de Verenigde Staten is vrijdag 16 oktober een Boeing 737-800 van American Airlines kort na de start met een noodmelding teruggekeerd naar Chicago O'Hare. Het cabinepersoneel zag rook uit een afvalbak in de galley, de keuken van het toestel. De bemanning riep een mayday uit en landde veilig. Volgens de maatschappij hoefde er geen brandblusser aan te pas te komen 1. Er raakte niemand gewond. De Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA onderzoekt het voorval 14.

Wat er gebeurde

Het ging om vlucht AA618 van Chicago naar Dallas/Fort Worth in Texas, een vlucht van ongeveer twee uur 13. Het toestel vertrok volgens The Aviation Herald van baan 22L. Tijdens de klim stopte de bemanning op 5.000 voet (ongeveer 1.500 meter) met klimmen en meldde rook uit een afvalbak, mogelijk brand 2. In de radio-opname die Paddle Your Own Kanoo citeert, meldt een van de vliegers: "Mayday, Mayday, Mayday… American 618, fire in the cabin." De bemanning vroeg om direct terug te mogen naar O'Hare 3. Volgens de FAA was de vlucht rond 12.30 uur lokale tijd (19.30 uur Nederlandse tijd) terug in Chicago 1.

De 737 landde op baan 28C, waar de luchthavenbrandweer klaarstond 23. De hulpdiensten troffen geen vuur aan 2. Na de landing taxiede het toestel op eigen kracht naar de gate, met de brandweerwagens erachter. In het radioverkeer met de grondverkeersleiding legden de vliegers uit dat de stewards en stewardessen rook uit een afvalbak in de achterste galley zagen komen 3. Eerdere berichten noemden nog een afvalbak in een toilet 3. American Airlines bevestigde tegenover NBC Chicago dat de rook uit een afvalbak in de galley kwam 1.

Toestel en passagiers

Het toestel is de Boeing 737-823 met registratie N974AN. American Airlines nam het in oktober 2001 in gebruik, het is dus ongeveer 25 jaar oud 4. Het bleef de rest van de vrijdag aan de grond 3. Een vervangend toestel vertrok volgens Simple Flying om 16.04 uur lokale tijd naar Dallas/Fort Worth; de passagiers kwamen ruim drie uur later aan dan gepland 4. Waardoor de rook ontstond, is niet bekendgemaakt 3.

Mayday of PAN-PAN

Een bemanning heeft twee internationale noodsignalen. Mayday, bij voorkeur drie keer, staat voor nood (distress): er is ernstig en direct gevaar. PAN-PAN staat voor een dringende situatie (urgency). Een mayday heeft absolute voorrang op al het andere radioverkeer en legt de frequentie stil; een PAN-PAN gaat voor alles behalve een mayday 5. Volgens het handboek voor piloten van de FAA aarzelen vliegers niet om nood uit te roepen bij brand, een mechanisch defect of schade aan de constructie. Wie twijfelt, hoort al eerder om hulp te vragen: "Delay has caused accidents and cost lives" 6. Na een mayday krijgt een toestel voorrang bij de luchtverkeersleiding en staan de hulpdiensten op de luchthaven klaar.

Rook aan boord: waarom snel landen de regel is

Rook in de cabine is voor vliegers een van de ernstigste situaties, omdat de bron niet altijd te zien is. In haar richtlijn voor brand aan boord schrijft de FAA dat een brand die zich achter panelen of in het plafond uitbreidt binnen 8 tot 10 minuten onbeheersbaar kan worden. Bij een verborgen brand kan een bemanning soms maar 15 tot 20 minuten hebben om het toestel aan de grond te krijgen. De FAA adviseert daarom om al bij de eerste aanwijzing van brand een noodlanding te plannen 7. De meeste voorvallen in de cabine worden overigens geblust of onder controle gebracht zonder dat een noodlanding nodig is 7.

Voor de vliegers zelf is de eerste stap van elke checklist voor rook, brand of dampen volgens de FAA: zuurstofmasker op, de regelaar op 100 procent, en bij rook ook de rookbril. Daarna plannen zij een directe daling en landing op het dichtstbijzijnde geschikte vliegveld en waarschuwen zij de luchtverkeersleiding en het cabinepersoneel. De cabinebemanning zoekt de bron en bestrijdt het vuur 7. Die procedures staan in de Quick Reference Handbook (QRH), het checklistboek in de cockpit.

Afvalbakken aan boord zijn op dit scenario ontworpen. Volgens de Amerikaanse bouwvoorschriften voor verkeersvliegtuigen moet elke bak voor brandbaar afval volledig afgesloten zijn en een brand die daarin bij normaal gebruik kan ontstaan, kunnen insluiten. Afvalbakken in toiletten hebben daarnaast een ingebouwde blusser die automatisch afgaat 8.

Zwaar landen kort na de start

Een toestel dat kort na de start terugkeert, heeft vrijwel nog alle brandstof voor de reis aan boord en kan dan zwaarder zijn dan het maximale landingsgewicht. Een Boeing 737 heeft geen systeem om brandstof te lozen 10. De bemanning kan dan rondjes vliegen om brandstof te verbruiken, of zwaarder landen dan normaal (een overweight landing). Bij brand of rook weegt snel aan de grond zijn zwaarder: een overweight landing mag in het belang van de veiligheid, waarna een speciale technische inspectie volgt 910. Volgens Boeing zijn er geen ongevallen bekend die door een overweight landing zijn veroorzaakt 10. Of N974AN boven het maximale landingsgewicht landde, is niet bekendgemaakt.

Wat je hiervan leert in de opleiding

Noodcommunicatie met mayday en PAN-PAN hoort bij de theorie en de radiotelefonie voor elk brevet. Rook en brand aan boord komen terug in de typebevoegdheid en de terugkerende trainingen in de simulator. Volgens de FAA moeten operators hun bemanningen leren direct en vastberaden te handelen bij rook, dampen en brand, het zuurstofmasker snel op te zetten, verborgen brand te herkennen en een directe daling en landing op het dichtstbijzijnde geschikte vliegveld te plannen 7. Daarbij draait veel om samenwerking met het cabinepersoneel, dat zoals bij AA618 vaak als eerste de rook ziet 73. Benieuwd naar het werk bij deze maatschappij? Lees wat een piloot bij American Airlines verdient.

Wat nog niet bevestigd is

Waardoor de rook in de afvalbak ontstond, is niet bekend. American Airlines en de FAA hebben geen oorzaak genoemd; de FAA onderzoekt het voorval 1. Hoeveel passagiers en bemanningsleden aan boord waren, is niet officieel bekendgemaakt. Over de tijd in de lucht verschillen de berichten: The Aviation Herald spreekt van ongeveer 10 minuten na vertrek, Simple Flying van 26 minuten 24.