Storm Charles heeft woensdag 11 november het luchtverkeer in Portugal grotendeels platgelegd. Om 11.00 uur Portugese tijd (12.00 uur Nederlandse tijd) stonden er op de luchthavens van Lissabon, Porto, Faro en Madeira samen 360 vluchten geannuleerd, meldde luchthavenbeheerder ANA aan het persbureau Lusa 2. Lissabon kreeg de zwaarste klap. Daar was van de 565 geplande starts en landingen al meer dan de helft geschrapt 2. De Portugese regering riep voor woensdag een landelijke alarmfase uit. Scholen en niet-noodzakelijke overheidsdiensten bleven dicht 14.

Lissabon verliest meer dan de helft van zijn vluchten

Op de luchthaven Humberto Delgado in Lissabon waren 288 vluchten al vooraf geannuleerd. Tijdens de operatie kwamen daar nog 22 annuleringen bij, samen 310 2. Tot 11.00 uur waren er in Lissabon maar 45 vluchten vertrokken of geland 2. Om 09.20 uur stond de teller voor Lissabon en Faro samen nog op 222 geschrapte vluchten, 108 vertrekken en 100 aankomsten in Lissabon plus 14 in Faro 3.

Op de andere luchthavens was de schade kleiner, maar nog altijd fors. Porto schrapte 12 van de 214 geplande vluchten, allemaal vooraf 2. In Faro gingen 16 van de 62 vluchten niet door 2. Op Madeira waren 22 van de 80 vluchten geannuleerd. Om 11.00 uur was daar nog geen enkel toestel vertrokken of geland 2.

TAP Air Portugal was verreweg de grootste maatschappij op de lijst. Volgens Jornal Económico, geciteerd door The Portugal News, schrapte TAP in Lissabon meer dan 130 vluchten, ongeveer 65 procent van alle annuleringen daar 4. Ook British Airways, easyJet, Air Canada, KLM, Pegasus Airlines, Azul, United Airlines en Lufthansa annuleerden vluchten van of naar Lissabon 4. Op de Azoren schrapte Azores Airlines in Ponta Delgada één aankomst en één vertrek 4, terwijl de Portugese meteodienst IPMA vooraf had gemeld dat de eilandengroep zelf buiten de storm zou blijven 5.

Ook vluchten naar Eindhoven en Rotterdam geraakt

Ook Nederlandse reizigers merkten de storm, in elk geval in de Algarve. Volgens de vluchtgegevens van ANA, gepubliceerd door de regionale nieuwssite Entdecken Sie Algarve, gingen in Faro zeven vertrekken niet door. Daarbij zaten vluchten naar Eindhoven en Rotterdam, naast vluchten naar Parijs, Londen, Zürich en twee naar Lissabon 9. Die vluchten zouden worden uitgevoerd door Transavia, TAP, Jet2 en Edelweiss. Welke maatschappij welke vlucht had, staat er niet bij 9.

KLM staat in de lijst van maatschappijen met geschrapte vluchten in Lissabon 4. Hoeveel KLM-vluchten het waren, meldde de krant niet. ANA had dinsdag al gewaarschuwd dat Lissabon, Faro en Madeira woensdag hinder zouden hebben. De beheerder vroeg reizigers vooraf bij hun maatschappij na te gaan of hun vlucht doorging, ook omdat de wegen naar de luchthavens beperkt begaanbaar konden zijn 8.

Een storm die anders liep dan voorspeld

IPMA gaf de lagedrukzone op maandag 9 november de naam Charles. Toen lag het centrum nog ten westen van Madeira. De dienst verwachtte dat het hart van de storm woensdag tussen Sines en Cabo Carvoeiro aan land zou komen, met windstoten van 100 tot 120 kilometer per uur aan de zuidkant 5. Op Madeira gold vanaf dinsdag 21.00 uur code rood, met in de bergen windstoten tot 140 kilometer per uur verwacht 7. In de hoger gelegen delen van het eiland werden windstoten van meer dan 130 kilometer per uur gemeten. Daar viel binnen zes uur meer dan 240 millimeter regen 1.

Daarna liep het anders. De storm trok ten noorden van Madeira langs en splitste zich boven de Atlantische Oceaan in twee kernen, anders dan de rekenmodellen hadden voorspeld 6. Eén kern koerste richting Lissabon, de andere trok van west naar oost langs de Algarve 6. IPMA verlaagde woensdagochtend de windwaarschuwing voor Lissabon, Setúbal en Beja van rood naar oranje. Het district Faro bleef tot 21.00 uur op rood voor wind, met windstoten tot 120 kilometer per uur en op blootgestelde plekken tot 140 6. Eerder had IPMA rekening gehouden met windstoten boven de 150 kilometer per uur als zich een zogeheten sting jet zou vormen 6. Dat is een smalle band van zeer harde wind, vaak zo'n 50 kilometer breed, die vanaf drie tot vier kilometer hoogte naar de grond zakt en een paar uur aanhoudt 15. Voor regen bleven de rode waarschuwingen in delen van Midden- en Zuid-Portugal van kracht 1.

Waarom Madeira zo snel dichtgaat

Madeira is een geval apart. De officiële luchtvaartgids (AIP) van luchtverkeersleiding NAV Portugal beschrijft waarom. De baan ligt op een plateau aan de oostkust, met direct erachter steil oplopend terrein. Dat geeft volgens de gids vaak wisselende wind en turbulentie, met grote kans op zware windschering en valwinden laag boven de grond 10.

Daarom gelden er vaste windgrenzen voor landingen, gemeten als gemiddelde over twee minuten bij het landingspunt. Waait de wind uit de hoek tussen noordwest en noord, dan is 15 knopen gemiddeld het maximum, met windstoten tot 25 knopen 10. Bij wind uit het noordnoordoosten ligt de grens op 20 knopen met stoten tot 30 10. Wordt die grens overschreden, dan geeft de toren geen landingstoestemming en krijgt de bemanning bij het naderingspunt opdracht om door te starten 10. Een gezagvoerder mag er pas vliegen met minstens 200 uur als captain op het betreffende type. Daarnaast moet hij of zij er in het afgelopen halfjaar zelf zijn geland en vertrokken, of beide banen in een simulator hebben geoefend 10.

Ter vergelijking: 130 kilometer per uur is ongeveer 70 knopen. Madeira heeft niet eens een storm nodig om dicht te gaan. Begin juni leidden windstoten van 56 tot 72 kilometer per uur, ruwweg 30 tot 39 knopen, al tot tientallen annuleringen 14. Hoe het weer op een luchthaven in de vliegerpraktijk wordt gelezen, staat in onze uitleg over het vliegweer. Meer over de luchthaven zelf vind je op de pagina van Madeira.

Hoeveel zijwind een verkeersvliegtuig aankan

Voor gewone luchthavens draait het bij storm vooral om zijwind. Elk type heeft een maximaal aangetoonde zijwind, de hoogste waarde die tijdens de certificering is gevlogen. Bij de A320 stond die in het handboek op 33 knopen met windstoten tot 38 knopen. Dat getal speelde een rol in 2008, toen een A320 bij een landing in Hamburg met een vleugeltip de grond raakte 12. De toren meldde toen 33 knopen met windstoten tot 47 knopen 12. Het Duitse onderzoeksbureau BFU stelde vast dat dat begrip in het handboek van de maatschappij niet was gedefinieerd. Uit een enquête onder 81 verkeersvliegers van vijf maatschappijen bleek dat ze ongeveer gelijk verdeeld waren over de vraag of het een richtlijn is of een harde grens 12.

Op een baan met water, slush of sneeuw ligt de lat lager. Airbus adviseert bij een remwerking die als matig wordt gemeld maximaal 25 knopen zijwind, bij slechte remwerking 15 knopen 11. Airbus noemt ook een menselijke factor: bij incidenten met zijwind speelt vaak mee dat de bemanning aarzelt om naar een andere luchthaven uit te wijken 11. Hoe lastig een harde westenwind ook in Nederland kan zijn, liet storm Boelo op Schiphol eind oktober zien.

In Portugal werd de keuze grotendeels vooraf gemaakt. Van de 360 geannuleerde vluchten waren er om 11.00 uur 334 al geschrapt voordat de operatie begon 2. TAP liet weten dat het zijn dienstregeling al op basis van de weersverwachting had aangepast en dat de veiligheid van passagiers, bemanning en toestellen voorop staat 4. Ook de Portugese luchtvaartautoriteit ANAC nam contact op met maatschappijen, luchthavens en de luchtverkeersleiding over de gevolgen voor de dienstregeling, de slots en het herstel daarna 4.

Je rechten als je vlucht is geschrapt

Een vlucht tussen Portugal en Nederland valt onder de Europese regels voor passagiersrechten, ongeacht de maatschappij 13. Bij een annulering mag je kiezen tussen terugbetaling van je ticket of een andere vlucht naar je bestemming, zo snel mogelijk of op een later moment 13. Tijdens het wachten moet de maatschappij kosteloos zorgen voor eten en drinken. Kun je pas de volgende dag verder, dan horen daar ook een hotel en vervoer bij. Daarnaast heb je recht op twee telefoontjes of e-mails 13.

Op een financiële compensatie hoef je bij storm niet te rekenen. Die is niet verschuldigd als de maatschappij kan aantonen dat de annulering door buitengewone omstandigheden komt. De Europese Commissie noemt slecht weer daarbij als voorbeeld 13. Wie bij TAP een ticket had dat uiterlijk 10 november was uitgegeven voor een reis tot en met 11 november, mag zonder wijzigingskosten omboeken naar een vlucht tot en met 17 november, in dezelfde reisklasse 4. Hoe maatschappijen in het algemeen met claims omgaan, lees je in de ranglijst van een claimbureau, met TAP bovenaan.