Het Franse openbaar ministerie in Évreux onderzoekt het optreden van de gezagvoerder van Aer Lingus-vlucht EI402. Volgens het parket zou hij op 5 november na een valse bommelding eerst hebben geweigerd op een militaire basis te landen, omdat hij de voorkeur gaf aan een burgerluchthaven 12. Aer Lingus zegt dat de gezagvoerder en de bemanning "onberispelijk" en volkomen professioneel hebben gehandeld 13. De Ierse pilotenvereniging IALPA steunt beide piloten en noemt het verhoor in Frankrijk "doorgaans een standaardprocedure" na zo'n voorval in het Franse luchtruim 3.

Wat er op 5 november gebeurde

EI402 vertrok om 6.24 uur lokale tijd uit Dublin naar Rome 3. Het was een van de twee vluchten naar de Italiaanse hoofdstad die diezelfde ochtend werden genoemd in een valse bommelding per e-mail aan de Romeinse luchthavenbeheerder 4. Lees daarover: bommeldingen voor vluchten naar Rome op naam van Fighters of the Male State. Volgens het kabinet van de Franse premier werkte de gezagvoerder niet mee zoals van hem werd verwacht, waarna de premier opdracht gaf het toestel te onderscheppen en te begeleiden 52. Een Mirage 2000-5 en een Rafale van de basis Saint-Dizier begeleidden de Airbus A320 naar luchtmachtbasis 105 bij Évreux 6. Aan boord waren 151 passagiers en zes bemanningsleden. Explosieven werden niet gevonden 6.

Een passagier vertelde op RTÉ Radio dat de gezagvoerder de reizigers liet weten dat de dreiging niet geloofwaardig leek, maar dat de Franse luchtmacht had gevraagd op een luchtmachtbasis te landen 5. Een andere passagier zei tegen de Irish Examiner dat de gezagvoerder kalm bleef en de passagiers informeerde 7.

Welk onderzoek er loopt

Aanklager Rémi Coutin ging zelf naar de basis om het gedrag van de Ierse piloot te onderzoeken. Die zou volgens hem "hebben geweigerd" het bevel op te volgen om op een militair vliegveld te landen 2. Coutin spreekt van een specifiek strafbaar feit uit de Franse vervoerswet, de code des transports 2. Het onderzoek ligt bij de onderzoekseenheid van de gendarmerie voor de luchtvaart in Roissy, bij de Franse luchtmacht in Villacoublay en bij de gendarmerie van het departement Eure 2. Volgens France 3 vroeg Coutin om drie afzonderlijke onderzoeken 6.

De gezagvoerder zou worden gehoord in een zogeheten audition libre, een verhoor zonder aanhouding. Daarna zou de aanklager beslissen over een eventuele inverzekeringstelling 28. Een Franse regionale aanklager zei later dat de gezagvoerder en de copiloot waren verhoord 37. Het parket van Évreux zei donderdag dat het onderzoek nog in de beginfase verkeerde 6.

Aer Lingus en IALPA: piloten werkten volledig mee

Aer Lingus verklaarde donderdagavond dat de piloten "volledig hebben samengewerkt met de Franse autoriteiten" en dat hun contact met de autoriteiten was afgerond 17. Op de vraag of EI402 aanvankelijk had geweigerd om zoals opgedragen uit te wijken, gaf de maatschappij geen verder commentaar 1. Vrijdag voegde Aer Lingus eraan toe dat de gezagvoerder en de bemanning "onberispelijk" hadden gehandeld in "zeer moeilijke omstandigheden" 13.

Volgens IALPA hebben beide piloten volledig meegewerkt. In Frankrijk worden ze bijgestaan door de Franse pilotenvakbond SNPL 3. De vereniging wijst erop dat piloten "duidelijke wettelijke verantwoordelijkheden en bevoegdheden" hebben voor de veilige uitvoering van hun vlucht. Bij een in Ierland geregistreerd toestel vallen die verantwoordelijkheden zowel onder Iers recht als onder het recht van het land in wiens luchtruim het toestel vliegt 3. IALPA zegt ervan overtuigd te zijn dat het handelen van de piloten past bij hun beroepsplichten en hun "overkoepelende verantwoordelijkheid voor de luchtvaartveiligheid" 3. Elke onverwachte gebeurtenis verhoogt volgens de vereniging de werkdruk in de cockpit 5. IALPA overlegt met Aer Lingus en met het Ierse ministerie van Transport 5.

Wat de regels zeggen over interceptie

Volgens de Europese luchtverkeersregels heeft de gezagvoerder het laatste woord over het toestel zolang hij het bevel voert (SERA.2015) 9. Voor interceptie geldt een aparte regel. Wordt een burgertoestel onderschept, dan volgt de gezagvoerder volgens SERA.11015 direct de instructies van het onderscheppende toestel op. Daarnaast licht hij zo mogelijk de verkeersleiding in, roept hij het onderscheppende toestel op via noodfrequentie 121,5 MHz en stelt hij transpondercode 7700 in, tenzij de verkeersleiding anders aangeeft 9.

De Ierse luchtvaartgids (AIP) neemt dezelfde verplichtingen over. Spreken instructies via de radio de signalen van het onderscheppende toestel tegen, dan vraagt de bemanning direct om opheldering en blijft ze intussen de instructies van het onderscheppende toestel volgen 10. De procedure kent ook een signaal waarmee de bemanning aangeeft dat de aangewezen luchthaven ongeschikt is. Het onderscheppende toestel kan dan naar een andere luchthaven voorgaan 10. Meer over de rolverdeling in de cockpit en op de grond: wie beslist eigenlijk of een vlucht uitwijkt naar een andere luchthaven?

Zo werkt het in Nederland

Boven Nederland, België en Luxemburg houden Nederland en België om beurten dag en nacht twee gevechtsvliegtuigen paraat voor de Quick Reaction Alert (QRA) 1112. De Nederlandse F-35's staan op Leeuwarden en Volkel. Het Air Operations Control Station in Nieuw Milligen heeft de leiding over de Nederlandse QRA, die deel uitmaakt van de NAVO-luchtverdediging onder het commandocentrum in Uedem 12. Volgens de Belgische Defensie komen er in het Benelux-luchtruim gemiddeld zo'n twintig incidenten per jaar voor. Die leiden tot ongeveer twaalf alarmstarts en uiteindelijk tot zo'n vier echte onderscheppingen 11.

Staat een toestel met een mogelijke bom aan boord eenmaal aan de grond in Nederland, dan is de Koninklijke Marechaussee aan zet 13. Volgens de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers (VNV) werken bemanning, maatschappij, luchtverkeersleiding en veiligheidsdiensten bij een bommelding samen. Alle KLM-vliegers hebben dit scenario het afgelopen halfjaar opnieuw in de simulator geoefend 13. Ook KLM kreeg donderdag een bommelding: vlucht KL461 naar Tel Aviv werd tijdens een geplande tussenstop in Boekarest onderzocht en viel daarna uit door een technisch probleem 14. Na zo'n melding beoordeelt de bemanning volgens SKYbrary de situatie en beslist ze, afhankelijk van de vluchtfase en de positie, hoe de vlucht verdergaat 15.