Gevechtsvliegtuigen van de Finse en de Zweedse luchtmacht zijn donderdag opgestegen om een groep Russische militaire vliegtuigen te volgen en te identificeren. De Russische toestellen vlogen in internationaal luchtruim boven de Finse Golf. Dat heeft de Finse luchtmacht bekendgemaakt, melden NOS en NRC.

Volgens NOS stelden de Finnen en Zweden vast dat het ging om meerdere gevechtsvliegtuigen en een transportvliegtuig. De Finse luchtmacht plaatste beelden van de toestellen op X. Op de gepubliceerde foto's zouden volgens NRC twee Russische gevechtsvliegtuigen en een transportvliegtuig te zien zijn.

In haar persbericht noemt de Finse luchtmacht ook de toesteltypes. Finland zette F/A-18 Hornets in, Zweden JAS 39 Gripens. De Russische formatie bestond volgens de Finse luchtmacht uit een Tu-134-transportvliegtuig (NAVO-codenaam Crusty), MiG-31's (Foxhound) en Su-30's (Flanker-H). De missie vond plaats op 24 september en werd aangestuurd vanuit het Air Operations Centre van de Finse luchtmacht.

Eerste gezamenlijke missie

Finland en Zweden zijn allebei NAVO-lid en werken nauw samen bij de verdediging van hun luchtruim. Volgens de Finnen was dit de eerste keer dat beide landen samen zo'n "identificatiemissie" uitvoerden. De Russische vliegtuigen kwamen niet in Fins of Zweeds gebied, schrijft NRC, maar de landen willen waakzaam blijven. Sinds deze herfst werken ze intensiever samen om de "territoriale integriteit" van hun luchtruim te beschermen, zegt kolonel Vesa Mäntylä van de Finse luchtmacht volgens NRC.

Die samenwerking maakten de Finse strijdkrachten eind augustus bekend. Zweden zet daarbij ten minste tot het einde van 2026 JAS 39 Gripens en een korvet van de Visby-klasse in voor bewaking in het Oostzeegebied. Volgens Mäntylä maakt de nauwere samenwerking gezamenlijke identificatiemissies mogelijk en kunnen QRA-jagers daardoor ook vanaf vliegbases in het andere land opereren. Generaal-majoor Jonas Wikman, commandant van de Zweedse luchtmacht, zegt in hetzelfde persbericht dat dit laat zien hoe nauwe samenwerking er in de praktijk uitziet, gebouwd op jaren van vertrouwen.

De Zweedse premier Ulf Kristersson noemde de operatie volgens NOS een mooi voorbeeld van de samenwerking binnen Quick Reaction Alert. "De Oostzee is nog nooit zo kwetsbaar geweest als nu maar ze is ook nog nooit zo goed beschermd geweest als op dit moment", zei hij.

Meerdere NAVO-landen in Oost- en Noordoost-Europa hebben de afgelopen maanden Russische luchtruimschendingen gemeld. Eerder deze week vloog een Russische Mi-8-helikopter volgens NOS 42 seconden in het Poolse luchtruim, tot 300 meter over de grens.

Wat is QRA en hoe verloopt een intercept?

Quick Reaction Alert (QRA) betekent dat een land dag en nacht bewapende gevechtsvliegtuigen met bemanning gereedhoudt om snel te kunnen opstijgen. Vliegers en technici zijn voortdurend bij de toestellen, de checks zijn al gedaan en bepaalde systemen staan aan. Gaat het alarm, dan hoeven de vliegers alleen hun uitrusting aan te trekken. Het opstijgen op last van de gevechtsleiding heet een scramble.

Aanleiding is meestal een toestel dat de luchtverkeersleiding en de militaire radar niet kunnen thuisbrengen. Normaal gesproken is een vliegtuig bekend doordat het een vluchtplan heeft ingediend, radiocontact heeft met de verkeersleiding en een transponder gebruikt: een zender aan boord die op radarvragen antwoordt met een identificatiecode en de vlieghoogte. Ontbreekt dat, dan is het toestel voor de radar niet meer dan een onbekend spoor. Het Finse persbericht zegt niet of de Russische toestellen een vluchtplan hadden of hun transponder gebruikten.

Bij een intercept, een onderschepping, stuurt de gevechtsleider de jagers naar het onbekende toestel. De vliegers proberen radiocontact te maken en het vliegtuig op zicht te identificeren: welk type het is, welke kentekens het draagt en wat het van plan lijkt. Zo nodig maken ze met internationaal afgesproken gebaren duidelijk wat de bemanning moet doen, of begeleiden ze het toestel naar een vliegbasis. In dit geval ging het volgens de Finse luchtmacht om een identificatiemissie in internationaal luchtruim.

NAVO-luchtruimbewaking boven de Oostzee

Deze taak heet binnen de NAVO air policing: het bewaken van het luchtruim van bondgenoten in vredestijd. De NAVO doet dat sinds 1961. Boven de Baltische staten loopt sinds 2004, toen Estland, Letland en Litouwen lid werden, een aparte missie, omdat die landen zelf niet over de benodigde gevechtsvliegtuigen beschikken. Bondgenoten sturen er om de vier maanden toestellen en bemanningen naartoe. Ze vliegen vanaf Šiauliai in Litouwen en sinds 2014 ook vanaf Ämari in Estland. In 2026 heeft de NAVO de luchtruimbewaking opgenomen in een bredere luchtverdedigingsopzet, waarbij het roulatiemodel blijft bestaan.

Finland werd in april 2023 lid van de NAVO, Zweden in maart 2024. Beide landen hebben een eigen luchtmacht en bewaken hun luchtruim zelf, maar werken nu ook binnen de NAVO nauwer samen.

Ook Nederland staat QRA

Nederland kent dezelfde werkwijze. Volgens Defensie staan er altijd twee bewapende gevechtsvliegtuigen klaar voor het luchtruim van België, Nederland en Luxemburg. België en Nederland wisselen die taak af, 24 uur per dag en zeven dagen per week. Nederland zet daarvoor F-35's in vanaf vliegbasis Leeuwarden of Volkel, België F-16's vanaf Kleine-Brogel of Florennes. De afspraak om het Benelux-luchtruim samen te bewaken is volgens de NAVO in 2015 door de drie landen ondertekend.

De QRA komt volgens Defensie in actie als een toestel het Benelux-luchtruim binnenvliegt zonder vluchtplan en zonder zich te identificeren. Dat kan een buitenlands gevechtsvliegtuig zijn, maar ook een passagierstoestel. De jagers worden aangestuurd vanuit het Air Operations Control Station in Nieuw Milligen en het Control and Reporting Centre in het Belgische Bevekom.

Wie zelf gevechtsvlieger wil worden, leest op Airwork hoe de vliegeropleiding van Defensie werkt. Hoe een opleiding tot gevechtsvlieger eruitziet, laat de video Inside The Making Of A Fighter Pilot zien, met instructeurs en een oud-student aan het woord.