Een Amerikaanse expeditie is op weg naar Nikumaroro, een onbewoond atol in de Stille Oceaan dat bij de eilandstaat Kiribati hoort. Het team wil vaststellen wat een onderwaterobject in de lagune van het eiland is. Volgens de organisatoren is het mogelijk het wrak van de Lockheed Electra 10-E waarmee Amelia Earhart en haar navigator Fred Noonan in juli 1937 spoorloos verdwenen. Bevestigd is dat niet: het object is tot nu toe alleen op satelliet- en luchtbeelden gezien, en ook binnen de kring van Earhart-onderzoekers zijn er twijfels.

De expeditie wordt geleid door het Archaeological Legacy Institute (ALI), een non-profitorganisatie uit Eugene in de Amerikaanse staat Oregon, samen met Purdue University en de Purdue Research Foundation. Volgens Purdue telt het team zeventien mensen, onder wie twee maritiem archeologen van RECON Offshore, drie vertegenwoordigers van de overheid van Kiribati en vier filmmakers. Projectleider is ALI-directeur Richard (Rick) Pettigrew.

Onderweg met een vrachtschip

De eerste teamleden vertrokken op 2 oktober van het vliegveld van Purdue in Indiana. Op 6 oktober was het hele team compleet in Tarawa, de hoofdstad van Kiribati. Op woensdagavond 7 oktober vertrok de groep daar aan boord van de Marin Mainiku, een schip van de Kiribati National Shipping Line, voor een tocht van ongeveer 830 zeemijl, ruim 1.500 kilometer. Aanvankelijk werd de aankomst op 13 oktober verwacht. In de meest recente update van Purdue, van vrijdag 9 oktober, staat dat het schip goed opschiet en naar verwachting rond het middaguur van maandag 12 oktober (lokale tijd) bij het eiland aankomt.

Het team blijft volgens Reuters ongeveer vijf dagen op Nikumaroro. Daarna vaart het terug naar Tarawa, waar het volgens Purdue rond 22 oktober weer moet aankomen. Reuters noemt een budget van 900.000 dollar voor de missie. Volgens National Geographic heeft Purdue ALI een kredietlijn van 500.000 dollar gegeven, die hoe dan ook terugbetaald moet worden.

Wat is het Taraia-object?

Het object ligt in ondiep water bij het Taraia-schiereiland aan de noordkant van de lagune, ten oosten van de Tatiman Passage, de opening naar de oceaan. Volgens ALI en National Geographic zag de amateuronderzoeker Michael Ashmore het in 2020 op een satellietbeeld in Apple Maps: een donkere vorm met uitsteeksels die volgens hem op de omtrek van een vliegtuig leek.

ALI kocht daarna tientallen oudere en nieuwere satellietbeelden. Daarop wordt het object volgens het instituut voor het eerst zichtbaar op 27 april 2015, kort nadat de zware cycloon Pam het eiland had geraakt. ALI vermoedt dat de stormvloed een laag sediment wegspoelde. Het instituut zegt de vorm ook te herkennen op dronebeelden uit 2017, in een lichtflits op helikopterbeelden uit 2001 en op luchtfoto's die het Nieuw-Zeelandse leger in 1938 van de lagune maakte. Daaruit leidt ALI af dat het object er sinds kort na de verdwijning van Earhart ligt. Dat zijn interpretaties van de organisatie zelf; National Geographic beschrijft het bewijs uit 1938 als een witte vlek op de foto's.

Volgens Pettigrew zou de Electra na een noodlanding op het rif door getij en golven zijn losgeslagen en zo zwaar beschadigd zijn geraakt dat de buitenvleugels, motoren en het landingsgestel verdwenen. De romp zou daarna door de Tatiman Passage de lagune in zijn gedreven. Dat scenario is een hypothese.

Eerst meten, dan pas graven

Bij aankomst wil het team het eiland eerst met een drone in kaart brengen. Daarna wordt de plek gefilmd en gefotografeerd voordat er iets wordt aangeraakt. "We beginnen ons werk op afstand met magnetometers en sonar, om een beter beeld te krijgen van wat er ligt voordat we het daadwerkelijk blootleggen. Als dat allemaal klaar is, leggen we het bloot met een hydraulische zuigpomp", zei Pettigrew in een update van Purdue. Volgens National Geographic wordt ook een zogeheten hydroprobe gebruikt, een buisje dat met waterdruk in het sediment prikt.

Blijkt het om een vliegtuig te gaan, dan wil het team volgens National Geographic volgend jaar terugkomen om het wrak op te graven. Voor het bergen en eventueel overbrengen naar de Verenigde Staten is toestemming van Kiribati nodig, zegt Purdue. "Mijn definitie van succes is dat we correct vaststellen wat het Taraia-object is", zei Pettigrew tegen National Geographic.

De laatste vlucht van Earhart

Earhart was in 1932 de eerste vrouw die in haar eentje over de Atlantische Oceaan vloog. In 1937 probeerde ze als eerste rond de wereld te vliegen via een route langs de evenaar. Volgens Purdue had ze er ongeveer 22.000 van de 29.000 mijl op zitten toen ze op 2 juli 1937 met Noonan vanuit Lae in Papoea-Nieuw-Guinea vertrok naar Howland Island, een piepklein eiland midden in de oceaan waar een schip van de Amerikaanse kustwacht op hen wachtte. Ze vonden het eiland niet. Na een melding dat de brandstof opraakte en een laatste positiemelding verdween het contact.

Purdue heeft een bijzondere band met het toestel. Earhart werkte vanaf 1935 aan de universiteit als studieadviseur voor vrouwen en adviseur van de afdeling luchtvaarttechniek. Via het Amelia Earhart Fund for Aeronautical Research betaalde de Purdue Research Foundation de aanschaf van de Electra, die zij haar "Flying Laboratory" noemde.

De Nikumaroro-hypothese

De expeditie bouwt voort op de theorie dat Earhart en Noonan niet in zee stortten, maar op of bij Nikumaroro (toen Gardner Island) een noodlanding maakten en daar als schipbreukelingen omkwamen. Die theorie is vooral uitgewerkt door The International Group for Historic Aircraft Recovery (TIGHAR), die in ruim drie decennia een reeks expedities naar het eiland deed. Als steun voor de theorie noemen ALI en Purdue onder meer radiopeilingen van noodsignalen die na de verdwijning werden opgevangen, een analyse uit 2018 van metingen aan botten die in 1940 op het eiland werden gevonden, en voorwerpen uit de jaren dertig zoals een potje sproetencrème en resten van een damesschoen. De botten zelf zijn verloren gegaan; alleen de metingen van destijds zijn bewaard.

Doorslaggevend bewijs heeft geen van de eerdere expedities opgeleverd. Een zoektocht van Robert Ballard in 2019, met steun van National Geographic, in het diepe water rond het eiland leverde volgens ALI geen sporen van het vliegtuig op. Het officiële Amerikaanse standpunt is al lang dat de Electra zonder brandstof kwam te zitten en in zee stortte, in de buurt van Howland Island. Ook andere theorieën, zoals gevangenneming door Japan, doen nog altijd de ronde. Voor een andere beroemde verdwijning in de luchtvaart, zie ook wat er met MH370 gebeurde.

Sceptische geluiden, ook van TIGHAR

Opvallend is dat juist de onderzoekers achter de Nikumaroro-theorie weinig verwachten van het Taraia-object. Volgens National Geographic zagen TIGHAR-directeur Richard (Ric) Gillespie en zijn collega's op de satellietbeelden eerder een palm- of pandanusboom met kluit. TIGHAR doorzocht dat deel van de lagune bovendien in 2001 en 2007. "Ik kan moeilijk geloven dat we het niet gezien zouden hebben als dat object er lag", zei Andrew McKenna, die aan zes expedities deelnam, tegen National Geographic. Op basis van een schaalstudie denkt hij dat het object te klein is voor een Electra en de lagune te ondiep om het toestel te verbergen.

Ook Ashmore, die het object ontdekte, gelooft volgens National Geographic niet meer in zijn eigen theorie. Op zijn website staat het oorspronkelijke satellietbeeld met het label "Debunked", naast een ouder beeld van een vergelijkbare vorm op het strand, gelabeld als boom uit 2015. Gillespie voorspelde volgens persbureau Reuters dat het team geen vliegtuigwrak zal vinden. Hij denkt dat het toestel door het getij van het rif in zee is gespoeld en daar is gezonken en uiteengevallen.

ALI houdt vast aan zijn lezing en zegt dat het object precies de juiste afmetingen heeft voor de romp en staart van de Electra. Het team wil dat de komende week ter plekke uitzoeken.