Sinds de Belgische luchtmacht in 1979 de eerste F-16 in dienst nam, zijn minstens 35 van deze gevechtsvliegtuigen verloren gegaan, blijkt uit een overzicht van HLN 1. Bij de ongevallen uit dat overzicht kwamen veertien bemanningsleden om, de laatste in 2005 bij Vlieland 12. Defensie meldt op zijn nieuwspagina geen nieuw ongeval 3. De F-16 gaat uiterlijk in 2028 uit dienst en wordt vervangen door de F-35 4.

Het overzicht van HLN en de stand nu

HLN maakte het overzicht op 19 september 2019, de dag waarop een Belgische tweezitter van bouwjaar 1983 bij Pluvigner in Bretagne neerstortte 15. Een nieuw F-16-ongeval meldt Defensie niet 3. Wel landde op 26 oktober de achtste Belgische F-35 in Florennes en eind oktober legde Defensie uit waarom de vloot kan groeien tot 45 toestellen 64.

Verliezen per periode

België bestelde in totaal 160 F-16's: 116 in een eerste contract uit 1977 en 44 in een tweede contract uit 1983 7. HLN kwam in 2019 uit op minstens 35 verloren toestellen 1. Wie de ongevallen in het overzicht natelt, komt met de crash in Bretagne op 33 ongevallen en 37 toestellen. Bij vier botsingen gingen twee F-16's tegelijk verloren 1. Het grootste deel van de verliezen valt in de eerste tien jaar.

Deze telling volgt het overzicht van HLN 1. Het aantal omgekomen bemanningsleden betreft Belgische vliegers in de F-16. Daarnaast steeg in 1989 in Noorwegen een Belgische mecanicien op met een F-16. Hij stortte neer en kwam om 1. Bij de botsing met een ultralicht vliegtuig in Sellingen in 2002 kwam ook de inzittende van dat toestel om 1.

Botsingen, motorproblemen en bird strikes

Het overzicht van HLN noemt per ongeval kort wat er gebeurde 1. Zeven ongevallen waren botsingen in de lucht, vijf tussen Belgische F-16's onderling. In vier gevallen viel de motor uit, ontplofte hij of vloog hij in brand. Ook in Bretagne meldde volgens Defensie een van de piloten vóór de crash een probleem met de motor; de exacte oorzaak moest toen nog worden onderzocht 5. Vier keer raakte een F-16 na een bird strike verloren, onder meer in 2012 bij Kleine-Brogel, toen een vogel in de motor terechtkwam 1.

Niet elk verlies gebeurde in de lucht. In oktober 2018 brandde op de basis van Florennes een F-16 volledig uit. Volgens VRT had een technicus bij onderhoud per ongeluk oefenmunitie afgevuurd vanuit een ander toestel. Twee technici liepen gehoorschade op. Het federaal parket opende een onderzoek 8.

Zo onderzoekt Defensie een militair vliegongeval

Militaire vliegongevallen onderzoekt het Aviation Safety Directorate (ASD), de raadgever van Defensie voor vliegveiligheid 9. Volgens een pagina van Defensie uit 2019 werkt het ASD rechtstreeks voor de commandant van de Luchtcomponent en telt het 25 medewerkers op de basis van Bevekom. Gaat er een toestel verloren, valt er een dode of heeft het ongeval een internationaal karakter, dan rapporteert de dienst rechtstreeks aan de chef Defensie 9.

Toen op 1 juli 2021 een Belgische F-16-vlieger zich op de vliegbasis Leeuwarden met zijn schietstoel in veiligheid bracht, startte de Nederlandse Inspectie Veiligheid Defensie een oriënterend onderzoek, samen met de Koninklijke Marechaussee en de Onderzoeksraad voor Veiligheid. De vlieger en een Belgische crewchief raakten bij het incident gewond 10. Ook de hulpverlening na een crash wordt geoefend: elke Belgische luchtmachtbasis houdt verplicht een jaarlijkse rampoefening met de burgerlijke hulpdiensten, zoals in juni 2025 in Walcourt met een fictieve botsing tussen een F-35 en een sportvliegtuig 11.

Midlife update, schietstoel en controle van de vloot

De grootste vernieuwing van de Belgische F-16's was de midlife update, een grote moderniseringsronde halverwege de levensduur. Dat project startte in 1989 en moest de F-16A en F-16B op het niveau van de nieuwere Block 50 brengen. De toestellen zouden daardoor tot ongeveer 2015 kunnen vliegen. België besloot 90 toestellen zo te moderniseren 7. Als schietstoel gebruikt de F-16 de ACES II 12. De F-35 vliegt met een andere schietstoel, de US16E van Martin-Baker, die in alle varianten van het toestel zit 13. Bij minstens 17 ongevallen uit het overzicht redden een of meer bemanningsleden zich met de schietstoel, zoals de twee piloten bij Pluvigner in 2019 15.

In maart 2021 hield Defensie de Belgische F-16's aan de grond voor controle. Alleen vier toestellen die aan een operatie in Jordanië deelnamen, bleven vliegen. Aanleiding was een incident op 11 februari, toen een F-16 in Florennes bij het opstijgen motorproblemen kreeg. De piloot maakte een gecontroleerde voorzorgslanding. Onderzoek wees uit dat meerdere motoren vergelijkbare afwijkingen vertoonden 14.

Nederland: 15 omgekomen F-16-vliegers

De Nederlandse luchtmacht kreeg 213 F-16's geleverd, meer dan België. Op 27 september 2024 nam Nederland na 45 jaar afscheid van het toestel 15. Volgens cijfers van de Koninklijke Luchtmacht kwamen in de jaren dat Nederland de F-16 vloog 15 vliegers om het leven 16. In het Belgische overzicht staan 14 omgekomen bemanningsleden bij een vloot van 160 toestellen 17. De Belgische telling komt uit een krantenoverzicht, de Nederlandse uit cijfers van de luchtmacht.

Van F-16 naar F-35

De eerste Belgische F-16's werden in 1979 geleverd. De laatste gaan volgens Defensie uiterlijk in 2028 uit dienst 4. In 2018 besliste België 34 F-35A's aan te kopen. De regering overweegt er elf bij te kopen, wat de vloot op 45 toestellen brengt 4. Volgens HLN beschikt België nu over zestien F-35's: acht staan in Florennes, de andere acht op de Amerikaanse basis Luke, waar Belgische piloten hun opleiding volgen 6. Wat een Belgische F-35-piloot over het nieuwe toestel vertelt, lees je in het verhaal van piloot Juice. Meer over de luchtmacht staat op de pagina van Defensie en in de uitleg van Defensie over de uitbreiding van de F-35-vloot.

Lees ook: Hoe word je piloot bij Defensie in België?