In Schotland zijn vrijdag 16 oktober twee mensen omgekomen bij de crash van een klein vliegtuig van het type Piper Tomahawk. Het gaat om een jongen van 16 en een man van 80, meldt Police Scotland. De politie kreeg rond 16.45 uur lokale tijd (17.45 uur in Nederland) een melding van een neergestort licht vliegtuig ten noordoosten van het dorp Drymen. Hulpdiensten troffen beide inzittenden dood aan; hun nabestaanden zijn ingelicht 1. De Britse onderzoeksraad voor luchtvaartongevallen, de Air Accidents Investigation Branch (AAIB), heeft een onderzoek geopend en een team naar de plek gestuurd 2.

Wat bekend is over de vlucht

Drymen ligt in het raadsgebied Stirling, aan de oostkant van Loch Lomond, ongeveer 30 kilometer ten noorden van Glasgow 52. Volgens BBC Scotland ging het om een Piper Tomahawk II, een tweezitter, die volgens het luchtvaartuigregister van de Britse Civil Aviation Authority op naam staat van Leading Edge Flight Training in Renfrew, bij Glasgow 3. The Independent noemt op basis van de BBC de inschrijving G-LFSU 5. De politie en de AAIB hebben type en inschrijving zelf niet bekendgemaakt.

Uit online trackinggegevens, waarover de BBC en The Guardian berichten, blijkt dat het toestel om 16.17 uur opsteeg van Glasgow Airport en om 16.37 uur stopte met uitzenden, een paar mijl ten noordoosten van Drymen 34. Eerder die dag was het toestel om 11.46 uur vertrokken van Cumbernauld Airport en in een kwartier naar Glasgow gevlogen. Rond 13.00 uur volgde een vlucht van ongeveer twee uur naar het noordoosten, tot Newport-on-Tay tegenover Dundee, en terug naar Glasgow. Daar stond het toestel iets meer dan een uur aan de grond voordat het aan de laatste vlucht begon 3.

Gavin Birch-Williams, directeur van Glasgow Airport, bevestigde dat het toestel van zijn luchthaven was vertrokken. "This is a deeply tragic event, and the thoughts and heartfelt sympathies from all at Glasgow Airport are with the friends and families affected," zei hij 3. Een bewoner van Drymen vertelde de BBC dat hij politie, ambulances, gespecialiseerde brandweerwagens en twee helikopters had gezien 3.

Wat de autoriteiten zeggen

Police Scotland zegt dat de AAIB is ingelicht en dat het onderzoek naar de precieze omstandigheden loopt. Boven Drymen geldt een tijdelijke luchtruimbeperking, ook voor drones, die volgens de politie waarschijnlijk enige tijd blijft staan zodat de AAIB ongestoord kan werken. De politie wijst erop dat vliegen in beperkt luchtruim een strafbaar feit is 1. Agenten bleven zaterdag ter plaatse bij Old Drymen Road en zetten een hek af dat toegang geeft tot de heuvel waar de crash lijkt te hebben plaatsgevonden 3.

De AAIB meldde zaterdagochtend: "A team has travelled to the accident site near Drymen, north of Glasgow, to make enquiries and gather evidence as part of the process of conducting a safety investigation" 2. Over een mogelijke oorzaak hebben de politie en de AAIB niets gezegd. Ook heeft de politie de namen van de slachtoffers niet vrijgegeven en niet gezegd wie van beiden het toestel bestuurde of wat het doel van de vlucht was 1.

De Tomahawk als lesvliegtuig

De Piper PA-38-112 Tomahawk is een tweezits lesvliegtuig met een vast landingsgestel, een T-staart en een Lycoming O-235-motor 8. Piper bouwde er tussen 1978 en 1982 ruim 2.400 in de fabriek in Lock Haven, Pennsylvania. Het toestel werd net als de Cessna 150 en 152 veel gebruikt voor de basisopleiding van piloten 6.

Over het overtrek- en spingedrag van het type bestaat al decennia discussie. Kort na de eerste leveringen klaagden eigenaren en gebruikers dat het toestel bij de overtrek abrupt en onvoorspelbaar over een vleugel rolde, verklaarde een ingenieur van Piper later tegenover de Amerikaanse onderzoeksraad NTSB. Piper paste in 1979 de vleugel aan met twee extra stall strips, kleine driehoekige profielen op de voorrand die bepalen waar de vleugel het eerst overtrekt 6. De Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA maakte die aanpassing in 1983 verplicht met luchtwaardigheidsaanwijzing AD 83-14-08 voor eerder gebouwde toestellen, met als doel de overtrekeigenschappen gelijk te trekken en te verbeteren. Bij de aanpassing hoorde ook een aanvulling op het vlieghandboek en aangepaste markeringen op de snelheidsmeter 7.

In 1997 concludeerde de NTSB dat de Tomahawk in de periode 1985 tot en met 1994 vaker betrokken was bij dodelijke ongevallen door overtrek of spin dan de Cessna 150 en 152: naar schatting 0,34 tot 0,75 van zulke ongevallen per 100.000 vlieguren, tegen 0,10 tot 0,13 voor de Cessna's. Bij de certificering in 1977 waren volgens de NTSB bovendien niet alle verplichte overtrektests gedocumenteerd. De raad deed de FAA vijf aanbevelingen, onder meer om nieuwe tests uit te voeren met minstens twee productietoestellen 6. De FAA liet gebruikers van de Tomahawk daarna weten dat langzaam vliegen en overtrekoefeningen in de Tomahawk niet lager horen plaats te vinden dan de minimumhoogte die het vlieghandboek voor spinoefeningen aanhoudt. In 2012 nam Piper die waarschuwing op in het handboek: begin zulke oefeningen zo hoog dat het toestel uiterlijk op 4.000 voet boven de grond hersteld is, als marge voor een onbedoelde spin 8.

Die achtergrond zegt niets over de crash bij Drymen. Of het overtrekgedrag, een technisch probleem, het weer of iets anders een rol speelde, is niet bekend en is precies wat de AAIB gaat onderzoeken.

Hoe de AAIB onderzoekt

Bij een veldonderzoek zoals dit stuurt de AAIB een klein team van minstens twee inspecteurs naar de plek, gekozen uit de disciplines operationeel, techniek, vluchtgegevens en menselijke factoren. Die fase duurt meestal twee tot drie dagen, bij complexe locaties tot een week. De inspecteurs leggen het wrak en sporen op de grond vast, nemen brandstofmonsters en spreken getuigen terwijl hun herinnering nog vers is. Bij ongevallen met lichte vliegtuigen neemt de AAIB in plaats van flight recorders vaak telefoons, tablets en gps-apparatuur mee, omdat daarop bruikbare gegevens kunnen staan. Daarna gaat het wrak meestal naar het hoofdkwartier van de AAIB in Farnborough voor verder onderzoek 9.

Die tweede fase kan bij een licht vliegtuig enkele maanden duren. Blijkt tussentijds een dringend veiligheidsprobleem, dan publiceert de AAIB een Special Bulletin. Een conceptrapport gaat eerst 28 dagen ter consultatie naar betrokken partijen. De meeste rapporten van veldonderzoeken verschijnen binnen twaalf maanden na het ongeval 9. De AAIB zet ze op haar website en neemt ze op in het maandelijkse bulletin, dat op de tweede donderdag van de maand verschijnt. Het onderzoek dient alleen om herhaling te voorkomen en niet om schuld of aansprakelijkheid vast te stellen 10.