Van A-CDM tot digitale toren: wat een slimme luchthaven verandert voor piloten
Door Loes, met de Airwork-redactie
9 bronnen · 16 nov 2026, 22:59

- Met A-CDM delen luchthaven, maatschappijen, afhandelaars en luchtverkeersleiding dezelfde vluchtinformatie. Schiphol is sinds 2018 officieel CDM-luchthaven.12
- Zonder TOBT geen TSAT en zonder TSAT geen startgoedkeuring. In München vraagt de bemanning de startgoedkeuring aan binnen vijf minuten voor of na de TSAT.3
- Het luchtverkeer van Groningen Airport Eelde wordt geleid vanuit Schiphol-Oost. skeyes wil het verkeer van Luik en Charleroi vanaf 2027 vanuit Namen leiden.45
- Op Heathrow testte NATS AI die meldt wanneer de baan vrij is. De verkeersleider blijft zelf beslissen.7
Luchthavens noemen zich graag slim. Achter dat woord zitten een paar heel concrete veranderingen die een piloot gewoon in het werk merkt: een vertrektijd die niet meer alleen van de dienstregeling afhangt, een verkeersleider die niet meer in de toren naast de baan zit en software die meekijkt bij het inplannen van landingen. Een directeur van Aeroporti di Roma, de exploitant van Fiumicino, schreef deze week dat de volgende stap de "intelligente luchthaven" is, waarin data uit planning en operatie samenkomen en AI het personeel ondersteunt in plaats van het te vervangen 9. Hoe ver is men daar in de praktijk mee, in Nederland, België en daarbuiten?
A-CDM: iedereen rekent met dezelfde klok
De basis is Airport Collaborative Decision Making, kortweg A-CDM. Het idee van EUROCONTROL is eenvoudig: luchthaven, maatschappijen, afhandelaars, luchtverkeersleiding en de Network Manager delen dezelfde actuele informatie over elke vlucht. Dat moet de operatie voorspelbaarder maken, met de nadruk op de afhandeling op de grond (de turnaround) en de fase vlak voor vertrek 1. Volgens EUROCONTROL is A-CDM op 35 Europese luchthavens volledig ingevoerd 1.
Schiphol werkt sinds 2015 lokaal met A-CDM. In mei 2018 kreeg de luchthaven officieel de status van CDM-luchthaven, waarmee de partijen op Schiphol via het Europese Network Manager Operations Centre aan het netwerk werden gekoppeld 2. Het doel is dat iedereen beter weet wanneer een vlucht echt vertrekt, zodat gates, taxibanen en start- en landingsbanen beter worden benut 2.
TOBT en TSAT in de cockpit
Voor een piloot draait A-CDM om twee tijden. De TOBT (target off-block time) is het moment waarop het toestel klaar is om van de gate te gaan. Die tijd weerspiegelt vertraging door de maatschappij of de afhandeling 1. Alleen de lokale TOBT-verantwoordelijke mag de TOBT bijwerken 3. De TSAT (target start-up approval time) is het moment waarop de bemanning de motoren mag starten. De A-CDM-uitleg op de site van de luchthaven München, opgesteld voor de Duitse A-CDM-luchthavens, laat zien hoe dat in de praktijk werkt 3. Een vlucht krijgt pas een TSAT als er een TOBT is. Zonder TSAT komt er geen startgoedkeuring. De bemanning krijgt de TSAT door via de afhandelaar, ziet hem op het display bij de gate of hoort hem van Delivery 3.
Volgens die uitleg vraagt de bemanning de startgoedkeuring per radio aan rond de TSAT, met een marge van vijf minuten ervoor of erna ("TSAT -/+ 5 minutes"). Mist een vlucht dat venster, dan vervalt de TOBT. De vlucht valt dan uit de planning tot er een nieuwe TOBT is ingevoerd. Na de startgoedkeuring heeft de bemanning vijf minuten om aan de pushback te beginnen 3. De exacte regels verschillen per luchthaven en staan in het AIP van die luchthaven 3. Is er na de startgoedkeuring toch meer tijd nodig, dan meldt de bemanning dat bij Delivery, zodat er een nieuwe TOBT en TSAT kunnen komen 3.
De verkeerstoren die geen toren meer is
De tweede verandering zit in de toren zelf. Bij een remote of digitale toren kijkt de verkeersleider via camera's en sensoren naar het vliegveld vanuit een centrum op afstand. LVNL testte dat in de zomer van 2016 op Groningen Airport Eelde. Volgens de luchthaven was Eelde in 2021 de eerste Nederlandse luchthaven met een volledig gerealiseerde infrastructuur voor een toren op afstand. Het luchtverkeer wordt met camera's en sensoren op afstand geleid vanuit Schiphol-Oost 4.
In België bouwt skeyes één digitaal torencentrum in Namen voor de luchthavens van Luik en Charleroi. Het gebouw was in 2025 klaar. In 2026 wordt het verder ingericht en het centrum moet in 2027 operationeel zijn 5. Op elke luchthaven staat een cameramast, 46 meter hoog in Luik en 33 meter in Charleroi, met 18 camera's voor een zicht van 360 graden. skeyes ontwikkelt en test de functies in een testcentrum in Steenokkerzeel dat sinds 2024 beide luchthavens nabootst 5. Op de lange termijn wil skeyes digitale torens op alle Belgische luchthavens invoeren 5.
London City was volgens CANSO de eerste grote internationale luchthaven die volledig vanuit een digitale toren op afstand werd geleid. Sinds eind januari 2021 zitten de verkeersleiders van NATS in Swanwick, op 115 kilometer van de baan 6. Zestien hd-camera's en sensoren op een mast leveren een beeld van 360 graden dat op veertien schermen als panorama verschijnt. Over dat beeld liggen digitale labels met roepnaam, hoogte en snelheid van het verkeer 6.
AI als extra paar ogen bij slecht zicht
Heathrow laat zien waar AI de verkeersleider kan helpen. De toren is 87 meter hoog en zit bij lage bewolking soms in de wolken, terwijl het zicht op de banen zelf goed is. Verkeersleiders moeten dan op de radar vertrouwen om te zien dat een landend toestel de baan heeft verlaten. Ze houden meer ruimte tussen landingen aan, wat volgens NATS 20 procent van de landingscapaciteit kost 7. In 2019 begon NATS daarom een proef met twintig ultra-hd-camera's en een AI-systeem van Searidge Technologies met de naam Aimee. Het systeem volgt toestellen en meldt wanneer de baan vrij is. De verkeersleider beslist daarna zelf over de volgende landing 7. In de niet-operationele proef zou Aimee meer dan 50.000 landingen bestuderen. De bevindingen zouden daarna aan de Britse toezichthouder CAA worden voorgelegd 7.
Ook bij het plannen van landingen gebruikt NATS slimmere software. Sinds 2015 bepaalt NATS de ruimte tussen landende toestellen op Heathrow in seconden in plaats van in mijlen. Volgens NATS zijn vertragingen door sterke tegenwind daardoor met meer dan 60 procent gedaald 8. In december 2024 kwam daar Pairwise bij: de minimale afstand tussen twee landingen wordt berekend op basis van de eigenschappen van beide toesteltypen, in plaats van met zes categorieën op basis van gewicht en zog 8.
De mens blijft beslissen
Bij de AI-proef op Heathrow bleef de verkeersleider zelf beslissen over de volgende landing 7. Ook de exploitant van Fiumicino schrijft dat AI het personeel moet ondersteunen 9. Meer over luchtverkeersdiensten en radiotelefonie staat in de ATPL-modules luchtvaartrecht en communicatie op Airwork.
Praat mee
Nog geen reacties. Wat vind jij ervan?
Meer over techniek en toestellen
NIEUWS · TECHNIEK EN TOESTELLENTurkse luchthaven Istanbul Airport investeert 60 miljoen euro in zeewaterzuivering

