Dichte mist heeft het vliegverkeer op Schiphol op dinsdagochtend 10 november ontregeld. Een woordvoerster van de luchthaven meldde vertragingen en enkele annuleringen, omdat bij het slechte zicht minder vluchten konden worden afgehandeld 1. Het baanzicht zakte volgens de weerberichten van het vliegveld tot 150 meter op de Buitenveldertbaan 2. Rond 09.00 uur trok de mist op 2.

Vooral aankomende vluchten vertraagd

De hinder trof vooral aankomende vluchten. Op de website van Schiphol stonden er veel als vertraagd, met vertragingen van ongeveer tien minuten tot meer dan een uur, meldde persbureau ANP 1. Voor het aantal vluchten dat kon aankomen en vertrekken golden tijdelijk beperkingen 5. Aantallen noemde Schiphol niet. De luchthaven verwachtte dat de mist rond 09.00 uur zou optrekken en dat de beperkingen dan zouden vervallen 1.

Die verwachting kwam uit. Om 08.25 uur was het zicht op het veld nog 700 meter, om 08.55 uur 2.000 meter en om 09.25 uur 3.500 meter 2. In het weerbericht van 09.25 uur stond geen baanzicht meer vermeld 2.

Het KNMI had voor een groot deel van het land tot 12.00 uur code geel afgegeven voor plaatselijk dichte mist, met zicht dat onder de 200 meter kon komen, meldde ANP 4. Op de weg stond rond 08.00 uur zo'n 982 kilometer file. De ANWB sprak van de drukste ochtendspits van het jaar 4.

Van 1.900 tot 150 meter op hetzelfde moment

De mist kwam niet onverwacht. De luchtvaartverwachting (TAF) voor Schiphol van maandag 18.21 uur rekende voor de nacht al op mist met 700 meter zicht en gaf 30 procent kans op 400 meter 3. Vanaf 00.25 uur meldden de halfuurlijkse weerberichten (METAR) mistbanken en een baanzicht, de runway visual range (RVR): de afstand waarover een vlieger op de baan de markering en de verlichting kan zien 2. Om 02.25 uur was dat op de Polderbaan 250 meter, om 03.25 uur op de Buitenveldertbaan 225 meter 2. Tussen 04.25 en 05.25 uur stond er aanvriezende mist in de berichten, bij een temperatuur rond het vriespunt 2.

In de ochtendpiek bleef het baanzicht laag. Om 06.55 uur was het 250 meter op zowel de Buitenveldertbaan als de Polderbaan 2. Het dieptepunt volgde om 08.25 uur met 150 meter op de Buitenveldertbaan. Op datzelfde moment had de Kaagbaan 450 meter, de Zwanenburgbaan 1.700 meter en de Polderbaan 1.900 meter 2. Zulke verschillen horen bij mistbanken, die in de weerberichten tot 08.55 uur werden gemeld 2. De actuele berichten van Schiphol staan op onze pagina Vliegweer.

Waarom mist de capaciteit verlaagt

Bij weinig zicht kunnen verkeersleiders en vliegers het verkeer op en rond de banen niet meer met het oog volgen. Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) werkt dan met procedures voor slecht zicht, low visibility procedures (LVP). Schiphol spreekt van Beperkt Zicht Omstandigheden (BZO) 78. De Nederlandse luchtvaartgids (AIP) stelt dat de totale capaciteit van de verkeersleiding bij slecht zicht afneemt en beschrijft vier fasen 6:

• Fase A: baanzicht van 1.500 meter of minder, of een wolkenbasis van 300 voet of lager. De stopbars bij de banen gaan aan. Starten vanaf een kruising halverwege de baan mag op een uitzondering na niet meer.
• Fase B: baanzicht onder 550 meter of een wolkenbasis onder 200 voet. Het baangebruik wordt beperkt.
• Fase C: baanzicht onder 350 meter. De verkeersleiding begeleidt taxiënde toestellen met grondradar. Op delen van het veld rijdt een follow-me-auto voorop.
• Fase D: baanzicht onder 200 meter. Er is dan nog één landingsbaan met een instrumentlandingssysteem (ILS) van categorie III beschikbaar en één startbaan.

Het gemeten baanzicht lag dinsdag herhaaldelijk onder de grens van fase C. Om 08.25 uur lag het op één baan onder die van fase D 26. Welke fase LVNL op welk moment afkondigde, is niet gepubliceerd.

De grootste rem zit in de nadering. Vanaf fase B houdt de verkeersleiding op het laatste deel van de nadering extra afstand aan om het ILS-signaal zuiver te houden 6. Buiten de procedures voor slecht zicht is het gevoelige gebied rond de ILS-antennes niet gegarandeerd vrij. Het signaal kan dan schommelen, staat in de luchtvaartgids 6. Meer afstand betekent minder landingen per uur op dezelfde baan 7. In fase D vervallen op Schiphol de start- en landingspieken met twee banen tegelijk 7.

Toestellen die op beter weer wachten, worden in het wachtgebied gestapeld vanaf vliegniveau 70. De volgorde kan worden aangepast aan wat toestel en bemanning aankunnen, bijvoorbeeld een nadering van categorie II tegenover categorie I 6.

LVNL maakte in 2022 een procedure bekend die bij mist onderscheid maakt tussen de Polderbaan en de banen bij Schiphol-Centrum. De Polderbaan ligt lager tussen de weilanden en heeft regelmatig minder zicht. Tot dan bepaalde de plek met het slechtste zicht de capaciteit van het hele vliegveld. Volgens LVNL levert de splitsing bij mist 20 tot 35 procent meer capaciteit op, goed voor vijf extra landingen per uur. Beperkt zicht komt op Schiphol volgens de verkeersleiding op 30 tot 40 dagen per jaar voor 8.

Wat het van toestel en bemanning vraagt

De Europese regels noemen een nadering of start bij een baanzicht onder 550 meter, of een nadering met een beslissingshoogte onder 200 voet, een low-visibility operation. Een maatschappij heeft daarvoor goedkeuring van de luchtvaartautoriteit nodig. Dat geldt voor naderingen bij slecht zicht en voor starts bij een baanzicht onder 400 meter 9. De 550 meter is daarmee de ondergrens van een gewone ILS-nadering van categorie I (CAT I).

Bij CAT II ligt de beslissingshoogte niet lager dan 100 voet en is een baanzicht van minstens 300 meter nodig. Bij CAT III ligt de beslissingshoogte onder 100 voet of is er geen beslissingshoogte. Het laagste baanzicht is dan 175 meter bij een beslissingshoogte van 50 tot 99 voet. Daaronder is het 125 of 75 meter, afhankelijk van het systeem dat het toestel na de landing op de baan houdt 9.

Onder 100 voet is volgens EASA doorgaans een automatisch landingssysteem (autoland) nodig, of een head-up display met landingsgeleiding. Onder 50 voet moet het landingssysteem fail-operational zijn. Daar komen automatische gasregeling en automatische besturing of geleiding tijdens de uitrol bij 9. Vliegers volgen voor elk type operatie waarvoor de maatschappij goedkeuring heeft training en checks, bij aanvang en daarna periodiek, met ook abnormale situaties en noodprocedures 9.

De luchthaven moet er ook op zijn ingericht. Schiphol heeft volgens de luchtvaartgids een ILS van categorie III voor zes landingsrichtingen: 06, 18C, 18R, 27, 36C en 36R 6. Een baanzicht van 150 meter, zoals dinsdag op de Buitenveldertbaan, ligt onder het minimum voor CAT II. Het ligt ook onder dat voor CAT III met een beslissingshoogte van 50 voet of meer 9.

Hoe groot het verschil met een kleiner vliegveld is, bleek op 30 oktober. Eindhoven Airport heeft alleen een ILS van categorie I. Daar kon toen urenlang geen toestel landen, zoals we beschreven in ons artikel over de mist op Eindhoven Airport.