In Ierland is na vijftien zittingsdagen de bewijsvoering afgerond in de klokkenluiderszaak die een piloot van Aer Lingus tegen zijn werkgever voert. Vrijdag 16 oktober ontkende de hoogste interne jurist van de maatschappij als getuige het verwijt van de advocaat van de piloot dat zij een klacht van zijn cliënt had weggepoetst, in het Engels een "whitewash" 1. Juridisch gaat de zaak over de vraag of de degradatie van de piloot benadeling van een klokkenluider was. Op de achtergrond speelt een vraag die elke verkeersvlieger kent: wanneer is een voorval meldplichtig? De piloot stelt dat hij als klokkenluider is gestraft, Aer Lingus ontkent zijn klachten 911. Over die klachten is nog niet beslist.

Wie klaagt en waarover

De eiser is Declan McCabe, sinds 1999 piloot bij Aer Lingus 9. Hij was gezagvoerder op de Airbus A320 met taken als instructeur, tot hij na een interne tuchtprocedure werd teruggezet naar first officer. Die sanctie kreeg hij op 1 januari 2024 54. De zaak loopt bij de Workplace Relations Commission (WRC), het Ierse tribunaal voor arbeidsgeschillen, waar een adjudicator de klachten behandelt. McCabe dient klachten in op grond van drie wetten: de Protected Disclosures Act 2014, de Ierse klokkenluiderswet, de Safety, Health and Welfare at Work Act 2005 en de Payment of Wages Act 1991 3.

Zijn stelling is dat Aer Lingus geen recht had om een tuchtprocedure tegen hem te beginnen, en dat zijn degradatie benadeling (in de Ierse wet: penalisation) is omdat hij eerder had geklaagd over de rol van een andere leidinggevende piloot in het veiligheidsbeheer van de maatschappij 12. Aer Lingus ontkent dat. Advocaat Tom Mallon zei namens de maatschappij dat Aer Lingus "makes no apologies whatsoever for putting safety first" en dat McCabe werd gedegradeerd na een volledige interne procedure 9. Bij een zitting in mei 2025 betwistte Mallon ook dat de e-mail die McCabe in juli 2023 aan topvrouw Lynn Embleton stuurde een beschermde melding was. Hij noemde die e-mail "innocuous" 10.

De nadering van 8 juni 2023

Aanleiding is een vlucht van München naar Dublin op 8 juni 2023, met ruim 150 mensen aan boord. Bij de nadering op de toen nieuwe noordbaan van Dublin Airport pikte het toestel het signaal van het radionavigatiebaken voor die baan niet op 53. Volgens McCabe was het zicht goed, draaide de bemanning na het passeren van de verwachte koerslijn terug om het signaal alsnog te onderscheppen en landde het toestel veilig 9. Hij zegt dat de bemanning al met die bocht bezig was voordat de luchtverkeersleiding contact opnam 4.

Het voorval werd uiteindelijk ingedeeld als een voorval met lage ernst, "low severity". Over de meest waarschijnlijke oorzaak zijn de partijen het nog altijd oneens 5. De manager die de tuchtprocedure leidde, de voormalige chef-vlieger van de Britse tak van Aer Lingus, verklaarde dat het toestel volgens zijn conclusie "flying in the wrong direction ... until air traffic control intervened" was. Hij gaf de voorkeur aan de verklaring van de veiligheidsdirecteur van de maatschappij: een verkeerde selectie door de bemanning bij het invoeren van instellingen in de vluchtcomputer. Volgens hem was het toestel ingesteld voor baan 10R en draaide de bemanning tijdens de radarvectoren naar 10L 42.

Voor die conclusie steunde de manager naar eigen zeggen op een document dat was opgesteld met gegevens uit flight data monitoring (FDM). McCabe trok tijdens de interne procedure in twijfel wie dat document had opgesteld. Volgens hem schrijft een arbeidsafspraak uit de jaren negentig tussen Aer Lingus en pilotenbond IALPA voor dat FDM-gegevens anoniem worden behandeld via een gezamenlijk aangewezen tussenpersoon, en is dat bij deze vlucht niet gebeurd. De manager verklaarde dat de afspraak deze werkwijze wel toestaat, maar gaf toe: "I agree it doesn't spell it out 100%" 4.

Melden of niet melden

De kernvraag is of McCabe verplicht was een veiligheidsmelding, een air safety report, in te dienen. Aer Lingus vindt van wel. De onderzoeker van de maatschappij concludeerde dat McCabe binnen 72 uur na de vlucht had moeten melden, dat hij luchtverkeersdienstverlener AirNav Ireland "inaccurate information" gaf en dat hij een melding niet tijdig indiende toen hem dat werd gevraagd 5. Volgens de verslaggeving van The Irish Times trok de maatschappij zijn handelen als vlieger niet in twijfel, maar concludeerde ze dat hij tekortschoot in zijn meldplicht, omdat hij pas meldde toen de directeur veiligheid hem dat opdroeg. Die directeur noemde het handelen van de bemanning vóór de melding in een veiligheidsreview een "reckless violation", wat uiteindelijk tot de tuchtzaak leidde 2. De manager die de sanctie oplegde, sprak van "misconduct of a serious nature" en bepaalde dat McCabe nooit meer als instructeur zou mogen werken 4. In maart 2024 bleef de sanctie in intern beroep overeind 2. McCabe betwist de tuchtbevindingen 4.

McCabe ziet het anders. Volgens hem maakte het handboek van Aer Lingus een melding alleen verplicht bij een "false localiser capture", waarbij een verstoord signaal een verkeerde koers aangeeft, en niet bij een baken dat niet wordt opgepikt. De beslissing om te melden lag volgens hem bij hem als gezagvoerder. "In my judgment, there was no area where safety was compromised," verklaarde hij 9. Een andere senior gezagvoerder van Aer Lingus, die McCabe tijdens de interne procedure bijstond, verklaarde in mei 2026 dat een melding aan de toezichthouder in dit geval niet verplicht was 82. McCabe schreef in zijn latere interne melding zelf dat die vertraagd was omdat hij "further retribution" vreesde van bepaalde mensen binnen de vluchtoperatie 9.

Drie omstreden woorden in de tuchtstukken

Tijdens de zittingen verklaarden getuigen van Aer Lingus over drie passages in interne stukken dat er een verkeerd woord stond. De onderzoeker schreef in zijn rapport over McCabes lezing van het handboek dat het handboek "a strong structure to believe this viewpoint" bood, wat McCabes lezing leek te steunen. In juni verklaarde hij dat hij "belie" bedoelde, oftewel weerspreken. Ook een zin waarin zijn rapport het standpunt van de veiligheidsdirecteur leek te ondermijnen ("belies"), was volgens hem anders bedoeld. Adjudicator John Harraghy noemde de eerste fout "fairly significant" en zei niet te begrijpen waarom niemand van Aer Lingus die in de tucht- of beroepsprocedure had aangekaart 5. Op donderdag 15 oktober ging het om een e-mail van de toenmalige chef-vlieger waarin stond dat McCabe door het veiligheidsonderzoek al "indicted" was, in staat van beschuldiging gesteld. Volgens de toenmalige directeur cabinediensten, die het interne beroep behandelde, was dat een typefout voor "indicated" 2.

De advocaat van McCabe, David Byrnes, stelt dat de hele procedure vooringenomen was. De beroepsbehandelaar verklaarde dat zij tijdens het beroep gesprekken had met senior piloten. Byrnes vroeg haar of de manager wiens besluit zij toetste daar een van was. Zij ontkende vooringenomenheid, maar erkende dat McCabe geen kans had gekregen op die gesprekken te reageren 2. De manager die de degradatie oplegde, ontkende in juni dat zijn tuchtonderzoek een "whitewash" was van benadeling van een klokkenluider. Hij zei dat HR hem tijdens de tuchtzitting moest herinneren aan wat een protected disclosure is 6.

De vermoeidheidsmelding uit 2011

Volgens McCabe begint het conflict op 11 juli 2011. Hij meldde zich toen te vermoeid om te vliegen, wat hij naar eigen zeggen als gebrevetteerd piloot verplicht was. Een tuchtprocedure onder leiding van de leidinggevende piloot over wie hij later klaagde, oordeelde volgens McCabe dat hij een "total disregard" had getoond voor de commerciële belangen van het bedrijf. De degradatie die daarop volgde, werd in beroep teruggebracht tot een laatste schriftelijke waarschuwing, en zijn gederfde loon kreeg hij terug via een schikking in een rechtszaak, zegt hij 19. In 2023 bracht hij de kwestie opnieuw onder de aandacht van Embleton. Hij maakte bezwaar tegen de betrokkenheid van diezelfde piloot, inmiddels manager vluchtveiligheid, bij de afhandeling van de vlucht van 8 juni; die had hem acht dagen na de vlucht per e-mail om uitleg gevraagd 19. McCabe stuurde daarbij brieven uit 2016 mee, waarin hij onder meer stelde dat vluchten die hij in september 2011 ondanks een uitgestelde degradatie nog als gezagvoerder uitvoerde, niet aan Europese veiligheidsregels voldeden 1.

Maebh Gallagher, nu general counsel van Aer Lingus en in 2023 company secretary, verklaarde dat een screeningscommissie voor klokkenluidersmeldingen binnen Aer Lingus had vastgesteld dat de kwestie "fully examined and closed" was. Ze noemde de punten "completely baseless and without merit". "It is, in substance a grievance," zei ze: volgens haar een poging om ongenoegen over de uitkomst van een oude tuchtprocedure nieuw leven in te blazen en als veiligheidskwestie te presenteren 1. Byrnes hield haar voor dat de Ierse luchtvaartautoriteit IAA dezelfde zorgen in 2016 wel als beschermde meldingen had aanvaard, en dat zijn cliënt alleen had geklaagd over tuchtmaatregelen vanwege zijn vermoeidheidsmelding. Gallagher ontkende dat zij die klacht had willen wegpoetsen 1.

Wat er nog komt

Na vijftien zittingsdagen is de bewijsvoering gesloten. In december komen de partijen nog één keer bijeen voor de slotpleidooien 1. Daarna beslist de adjudicator. Bij de klacht onder de klokkenluiderswet kan hij verklaren of die gegrond is, de werkgever een bepaalde handelwijze opleggen en een schadevergoeding toekennen van maximaal 260 weken loon, ongeveer vijf jaar. Tegen die beslissing staat beroep open bij de Labour Court 12. In juni zei de chef-vlieger van Aer Lingus dat hij zou overwegen om "in the coming weeks" te beginnen met de beoordeling of McCabe zijn rang als gezagvoerder kan terugkrijgen 7.

Het is niet de enige zaak van een piloot van Aer Lingus bij de WRC. Een voormalige gezagvoerder die werd ontslagen, voert een losstaande klokkenluiderszaak over blootstelling aan wat hij giftige dampen noemt, en eind 2025 meldde RTÉ dat een derde senior piloot een klokkenluiderszaak zou beginnen. Aer Lingus ontkent de claims 11.

Hoe Ierland klokkenluiders beschermt

De Ierse Protected Disclosures Act verbiedt een werkgever een werknemer te benadelen omdat die een beschermde melding heeft gedaan. Degradatie staat uitdrukkelijk in de lijst van vormen van benadeling. Sinds een wetswijziging in 2022 geldt in een procedure bij de WRC dat benadeling wordt geacht het gevolg te zijn van de melding, tenzij de werkgever bewijst dat de maatregel op "duly justified grounds" berustte 12. Zaken die alleen een persoonlijk conflict met een collega betreffen, of een klacht aan of over de werkgever die uitsluitend de werknemer zelf raakt, gelden volgens de wet niet als misstand (relevant wrongdoing) 12. Gallagher noemde wat McCabe in 2023 aankaartte "in substance a grievance", en Aer Lingus betwist dat zijn e-mail aan Embleton een beschermde melding was 110. McCabes advocaat bestrijdt dat 1. Het oordeel is aan de adjudicator. Het bewijsvermoeden helpt een werknemer pas als vaststaat dat hij een beschermde melding deed.

Dat de zaak in de openbaarheid speelt, is betrekkelijk nieuw. Na een uitspraak van het Ierse Hooggerechtshof in de zaak Zalewski in april 2021 kondigde de regering wetgeving aan waarmee zittingen van de WRC in de regel openbaar worden 13. Deze zaak wordt in het openbaar behandeld in Lansdowne House in Dublin 5.

Wat de Europese meldregels zeggen

Het melden van voorvallen in de burgerluchtvaart is Europees geregeld in verordening 376/2014. De gezagvoerder is een van de personen die verplicht zijn voorvallen te melden die een belangrijk risico voor de luchtvaartveiligheid kunnen inhouden, en wel binnen 72 uur nadat zij er kennis van hebben gekregen, tenzij buitengewone omstandigheden dat verhinderen. Welke voorvallen meldplichtig zijn, legt de Europese Commissie vast in een lijst van categorieën 14. In deze zaak draait het om de vraag hoe het handboek van Aer Lingus op dat punt moet worden gelezen 98.

Dezelfde verordening legt de basis voor wat in de luchtvaart Just Culture heet, in de Nederlandse tekst "cultuur van billijkheid": personeel wordt niet gestraft voor handelingen of beslissingen die passen bij hun ervaring en opleiding, maar grove nalatigheid, opzettelijke overtredingen en destructieve handelingen worden niet getolereerd. Werknemers die voorvallen melden of in een melding worden genoemd, mogen door hun werkgever niet worden benadeeld op grond van de informatie in die melding. Die bescherming geldt niet bij opzettelijk wangedrag, of wanneer sprake is van een manifeste, zware en ernstige verwaarlozing van een kennelijk risico en een fundamenteel tekortschieten in de beroepsverantwoordelijkheid, waardoor te voorziene schade ontstaat of de luchtvaartveiligheid ernstig wordt aangetast. Elke organisatie moet na overleg met de personeelsvertegenwoordiging interne regels vastleggen over hoe zij die beginselen toepast 14. Die bescherming gaat over de inhoud van een melding. De tuchtzaak tegen McCabe ging over het al dan niet tijdig melden zelf, en de WRC toetst aan de Ierse wetten, niet aan deze verordening.

En in Nederland?

In Nederland moet wie in de luchtvaart werkt onveilige situaties melden, via het veiligheidsmanagementsysteem van het eigen bedrijf of rechtstreeks bij het Analysebureau Luchtvaartvoorvallen van de Inspectie Leefomgeving en Transport 16. Daarnaast geldt sinds 18 februari 2023 de Wet bescherming klokkenluiders, zoals de Wet Huis voor klokkenluiders sindsdien heet. Die verbiedt benadeling van een melder die redelijke gronden heeft om aan te nemen dat zijn melding over een vermoeden van een misstand juist is. Demotie, een negatieve beoordeling en een schriftelijke berisping staan in de wet uitdrukkelijk als vormen van benadeling genoemd. Net als in Ierland wordt bij benadeling na een melding vermoed dat die het gevolg is van de melding 15. Een misstand is volgens de wet een (dreigende) schending van Unierecht, of een handeling of nalatigheid waarbij het maatschappelijk belang in het geding is, bijvoorbeeld bij gevaar voor de veiligheid van personen; een zuiver persoonlijk belang is niet genoeg. Het Huis voor Klokkenluiders heeft een afdeling die melders adviseert en een afdeling die onderzoek doet 15.

Wil je weten hoe het werk bij Aer Lingus verder in elkaar zit, lees dan wat een piloot bij Aer Lingus verdient.