Missing Man Formation
Wacht op leden
Diana· 6 mei
Diana· 6 meiBij de uitvaart van Prins Bernhard op 11 december 2004 werd een Missing Man Formation uitgevoerd door de Koninklijke Luchtmacht. De timing was dusdanig dat op het moment dat de overledene naar de ingang van de Nieuwe Kerk in Delft wordt gedragen, de drie F-16 jachtvliegtuigen en een Spitfire de fly past maakten. Bij overkomst van de Markt draaide de Spitfire naar boven weg.
De uitvaart van Bernhard kreeg uitgebreide media-aandacht en werd rechtstreeks uitgezonden op televisie. De Missing Man Formation werd uitgevoerd als erkenning van de band van Bernhard met de luchtmacht, en gaf ook een link naar zijn eigen activiteiten als vlieger. Extra symbolisch was dat het vliegtuig dat naar boven wegvloog een Spitfire was, het vliegtuig waarop Bernhard tijdens de oorlogsjaren vloog.
==Wat is de Missing Man Formation?==
De Missing Man Formation is een eerbetoon aan een overledene, meestal een mede-vlieger of staatshoofd. Ook kan het een herdenking zijn voor de gevallenen in een strijd of oorlog. Soms wordt de formatie gevlogen met één vliegtuig welke uit de formatie wegvliegt, soms als formatie waaruit één vliegtuig ontbreekt.
De oorsprong van de Missing Man Formation is onbekend. Eén verhaal vertelt dat de oorsprong mogelijk ligt in de Eerste Wereldoorlog, toen Britse luchtmachtpiloten over de begrafenis van Manfred “De Rode Baron” von Richtershofen vlogen als blijk van respect van zijn mede-“aces”. Het kan ook zijn dat de formatie ontstond nadat bij de terugkeer van vliegtuigen naar Engeland, de mensen op de grond de vliegtuigen in de formatie telden om na te gaan of er vliegtuigen waren gecrasht.
In ieder geval is de formatie van Britse herkomst en werd het af en toe uitgevoerd tijdens de oorlog. Het bleef een privé-gebeuren tot 1935, toen de RAF voor het eerst publiekelijk de Missing Man Formation uitvoerde bij een militaire show ter ere van het zilveren jubileum van koning George V.
==De uitvoering==
Het ritueel van de Missing Man Formation kent twee varianten. De eerste variant is dat de fly past wordt uitgevoerd door een formatie, waarbij duidelijk te zien dat één vliegtuig ontbreekt (de ‘missing man’). Dit wordt gedaan als er maar drie vliegtuigen zijn om de formatie mee te vliegen. De tweede variant is de viermans-formatie waarbij één van de vliegtuigen op het moment suprème steil omhoog klimt. Ook bij de viermans-formatie is het mogelijk dat één vliegtuig simpelweg ontbreekt.
Er zijn diverse richtlijnen voor de uitvoering. Echter, omdat het ritueel niet echt vastligt en amper gedocumenteerd is, ligt het ritueel in de hand van de uitvoerders. Aangezien het een voornamelijk visueel ritueel is, wordt daar de nadruk op gelegd.
Michael Stewart heeft een poging gedaan richtlijnen op te stellen. Ten eerste stelt hij dat het ritueel moet worden gevlogen met een muzikale omlijsting, bijvoorbeeld het volkslied. Dit laatste houdt verband met het feit dat het ritueel sterk verbonden is aan het domein van de krijgsmacht. De formatie komt over aan het eind van de gespeelde muziek, maar nog wel als de muziek speelt. Ten tweede dient het ritueel met stabiel, gemiddeld motorvermogen te worden gevlogen om niet de aandacht weg te trekken van het sobere moment. Het vliegtuig dat de pull up (het steil omhoog weg trekken) maakt mag wel het benodigde maximale motorvermogen gebruiken. Ten derde dient het vliegtuig dat de pull up maakt altijd naar het westen te vliegen. Dit heeft te maken met zielen die westelijk naar de zonsondergang trekken.
Ten vierde is timing van het grootste belang. De toeschouwers moeten de formatie goed kunnen zien aankomen zonder hun nek te verrekken. Ook de hoogte moet dusdanig zijn dat de uitvoering goed te zien is. Vliegt men te laag, dan zien de mensen de vliegtuigen niet vroeg genoeg om ze op te merken, te focussen, het moment te verwerken, de langzame pull-up naar het westen te zien, en ontroerd te raken.
Tot slot is het motto: “eenvoud is het beste”. De vliegers eren degene die heengegaan is, niet het formatieteam zelf.
Omdat besturing, navigatie en timing van het grootste belang zijn (afgezien van het feit dat formatie vliegen binnen de luchtvaart ‘een vak apart’ is) moge het duidelijk zijn dat achter de uitvoering van de formatie veel voorbereiding schuil gaat.
==Domein van de krijgsmacht==
De krijgsmacht is één van de domeinen waar ritueel-liturgische inculturatie en participatie plaatsvindt. De Missing Man Formation heeft een sterk militair karakter en behoort in de eerste plaats tot het domein van de luchtmacht.
Hoewel de Missing Man Formation volgens de overlevering is begonnen ten tijde van de Eerste of Tweede wereldoorlog, heeft de symboliek van het ontbreken van de dode een veel oudere achtergrond.
De oorsprong van de basiselementen van het ritueel kunnen we achterhalen in het thema van het ‘herdenken van de gevallenen’. Dit is een herdenking die over de hele historische tijdslijn terugkeert. Zo gingen de oude Grieken zeer ver om hun doden te vinden, te identificeren en te begraven gedurende of na de strijd en ze individueel bij naam te herdenken. Zij vierden in hun Atheense jaar een van hun soberste festivals: de jaarlijkse begrafenis van de oorlogsdoden. De beenderen van degenen wiens lichamen waren teruggevonden, werden in processie door de straten gedragen. Onderdeel van de processie was een lege draagbaar. Deze versierde, lege draagbaar stond symbool voor degenen die in den vreemde waren gestorven en wiens lichamen niet meer gevonden waren. Op deze manier konden zijn toch herdacht worden.
Er zijn diverse literaire bronnen, zoals Thucydides en Plutarch, die getuigen van de betrokkenheid van de Grieken met hun doden. Deze traditie om hommage te tonen aan zij die in de strijd zijn gevallen is niet alleen vastgelegd in literaire bronnen, waaronder de speeches die – volgens historici – afkomstig zijn van generaals en politieke leiders, maar ook de vele inscripties Pausanias in de eerste eeuw na Christus heeft genoteerd en die later werd bevestigd door archeologen.
Van Tongeren schrijft dat de christelijke/Romeinse uitvaart ingesteld is op het geven van de dode aan God. Dus aandacht voor de dode als dode, niet als ooit levende.
Dit terwijl de oude Grieken sterk de nadruk legden op de herinnering aan de dode als levende, en zelfs als held. Gelijk is gebleven dat over de dode louter goede dingen worden gezegd, volgens Socrates beter dan ze waarschijnlijk werkelijk verdienden. Ons motto: “Over de doden niets dan goeds” stemt hiermee nog steeds overeen.
In de laatste decennia is de Missing Man Formation meer losgekomen uit het specifiek militaire domein en wordt het ook wel uitgevoerd bij particuliere uitvaarten. De complexiteit van het ritueel (uitvoerders, vliegtuigen, financiële aspect, formatievliegen) weerhoudt echter een brede uitvoering van het ritueel in de algemene luchtvaart. Wel is het ritueel bekender geworden door de uitvoering niet alleen voor te behouden aan uitvaarten van luchtmachtvliegers, maar ook uit te voeren bij publieke oorlogs- en dodenherdenkingen. Het maakt het tot één van de weinige collectieve dodenriten die onze cultuur kent.
In Amerika wordt onderscheid gemaakt tussen uitvaarten van mensen die in vliegdienst zijn geweest bij een krijgsmachtonderdeel en die een Missing Man Formation krijgen, en andere mensen die een “Diamond formation” krijgen waarbij een viertallige formatie overkomt die tegelijkertijd een pull up maken.
Tegelijkertijd zijn daar vaste formatieteams die op aanvraag deze formatie bij uitvaarten uitvoeren, ook bij particulieren.
==Verwante rituelen==
Naast de lege draagbaar bij de oude Grieken is er nog een krijgsmacht-traditie waarin een leegte de ontbrekende doden symboliseert, en wel het rijderloze paard. Tijdens de uitvaart wordt een paard meegevoerd met leeg zadel en met laarzen die verkeerd om in de stijgbeugels zijn geplaatst. Het ritueel schijnt zijn oorsprong te hebben bij de Romeinen, die het paard vervolgens afmaakten en het begroeven, in de verwachting dat het paard zijn eigenaar in het hiernamaals zou ontmoeten en het de dode daar zou kunnen dienen. Ook in de middeleeuwen werd dit ritueel uitgevoerd. In Engeland werd bij de uitvaart van een ridder zijn paard en harnas voor de overledene uit geleid, waarbij het paard achteraf aan de kerk werd geschonken en de wapenuitrusting aan de familie werd gegeven of op de graftombe werd geplaatst.
Het ritueel is heden ten dage vooral bekend in Amerika en daar voorbehouden aan hooggeplaatste militairen, inclusief de president. Het paard wordt nu niet meer doodgemaakt, maar alleen meegevoerd in de stoet. Lincoln was de eerste president die deze eer ten deel viel, Reagan vooralsnog de laatste. Dit ritueel is inmiddels uit het strikt militaire domein geraakt en geadopteerd door andere gemeenschappen, zoals rodeo-rijders, politiemensen, brandweerlieden (o.a. uitgevoerd tijdens herdenkingen na de aanslagen op de Twin Towers in 2001) en indianen (herdenking Little Big Horn).
==Ritueel en symboliek==
Als ritueel dat behoort tot de dood is de Missing Man Formation een “rite de passage” oftewel overgangsritueel (Hoekstra, 2001). Er is bij dit specifieke ritueel duidelijk sprake van ritualisering. Hoewel het ontstaan ervan in nevelen is gehuld, is het in de periode daarna bewust gestructureerd en voorzien van vaste handelingen en patronen. Het ritueel voldoet hiermee aan de belangrijkste kwaliteiten volgens Grimes : een handeling die opgevoerd wordt, gestileerd, repetitief en collectief (maar niet per se collectief opgevoerd).
In het ritueel van de Missing Man Formation zitten diverse symbolen verborgen. Ik noem hier de drie belangrijkste elementen: het ontbreken (missen) van de dode, de ziel en de ten hemelvaring. Het zijn elementen die in vroeger tijden ook belangrijk waren. In Scandinavië cremeerde men in vroeger tijden het lichaam van vikinghoofdmannen in een vikingschip, waarbij de opstijgende rook de terugkeer van de geest naar de zon, de bron van het leven, symboliseerde. De dood werd aldus vaak voorgesteld als een reis. De ziel vliegt naar het hof van Osiris, steekt de Styx over in gezelschap van veerman Charon of reed met de Walkuren naar het walhalla.
Ook de Missing Man Formation symboliseert bij het wegtrekken van één van de vliegtuigen de ziel van de overledene die op reis gaat. Uit theologisch oogpunt kunnen we dit zien als een terugkeer van de ziel naar God. Seculier gezien symboliseert het de vraag: stoten wij op een muur of is daarachter meer?
Gerard Lukken (1977) stelt dat een dergelijk overgangsritueel wil helpen en zorgen voor een ‘behoudende vaart’, het wil als iets vertrouwds uit het verleden de overgang naar een nieuwe toekomst mogelijk maken, en mensen integreren in het verdere leven. Hoe het ook zij, of men nu religieus is of seculier, het symbool is universeel verstaanbaar.
Het uitvoeren of aanschouwen van de Missing Man Formation is niet alleen een afscheid van de overledene, maar geeft ook weer dat “het leven door gaat”. De andere vliegtuigen vliegen door, ook al is er een gemis. Het bekrachtigt zowel de identiteit van de overledene als dat van de groep en het versterkt dit zelfs.
==Conclusie==
De Missing Man Formation tijdens de uitvaart van Prins Bernhard, werd uitgezonden op televisie en ontroerde velen. Timing was perfect en camera’s stonden op de juiste plekken om de fly past goed in beeld te brengen. De foto op de voorkant van deze opdracht laat dit goed zien. Volgens Paul Post (2002) vormen de media, in het bijzonder de televisie, een zeer belangrijk domein waar zich al langer liturgie dominant in kwantitatief en kwalitatief opzicht presenteert.
Volgens hem is er bij t.v.-liturgie sprake van een opmerkelijke vorm van categoriale liturgie. Hij stelt dat ook de traditie om bijzondere vieringen, zoals rituelen na rampen en koninklijke huwelijken en begrafenissen live uit te zenden hiertoe behoort en dat de impact groot is. Dit was zeker duidelijk bij de begrafenis van Prins Bernhard. Alle tradities en rituelen binnen de krijgsmacht en rond het koningshuis die hier van toepassing waren werden met nauwkeurigheid tot uitvoering gebracht. De bijzonder visuele kracht van het ritueel plus de geluidsfactor zorgen voor een sterke expressieve dimensie. Het ritueel is uitdrukking van de mensen in de luchtmacht en van wat deze groep bezighoudt.
Ook voor buitenstaanders is het ritueel uitstekend te verstaan en mijns inziens juist daarom zo geslaagd. Zoals Lukken stelt: “Heel weinig kan ineens heel veel oproepen. Je hoeft beslist geen intellectueel te zijn om die code te verstaan.”
De Missing Man Formation valt te zien als een creatie van traditie en de speciale toe-eigening ervan door een groep, in dit geval de luchtmacht. In de krijgsmacht – een instituut dat bol staat van tradities - heeft men na de oorlog een ritueel ontwikkeld dat – zeer waarschijnlijk onbewust – in feite voortborduurt op uitvaartrituelen zoals we die in de tijden van de oude Grieken en Romeinen al kenden. Naar mijn mening geldt dit voor zeer vele hedendaagse, zogenaamde “emerging rituals”. Hoewel de uitvoering verandert en een ritueel hierdoor vaak “nieuw” lijkt, zal bij nadere bestudering blijken dat er vaak een veel ouder ritueel aan ten grondslag ligt. Zo zal bij de uitvaart van een Hells Angel soms een lege motor worden meegevoerd, of bij een paardrijder zijn paard, een wielrenner zijn fiets. De leegte die wordt getoond is een krachtige symboliek van alle tijden, of het nu uitgevoerd werd met een draagbaar, een paard of een vliegtuig.
==Literatuur==
Enklaar. J., Onder de groene zoden, Zutphen 1995
Freeman, C., Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean, Oxford 1999.
Grimes, R., Deeply into the Bone: Re-Inventing Rites of Passage, Los Angeles 2002
Lukken, G., Rituelen in overvloed, Baarn 1999
McBride, W., The history of the riderless horse has its roots in the 19th century (11 juni 2004) http://www.angelfire.com/journal/indexjournal/04June11.html (08-09-2005)
Post, P., Rituelen na rampen – verkenning van een opkomend repertoire, Kampen 2002
Post, P., Actueel panorama van ritueel-liturgische inculturatie en participatie in Nederland: schets en perspectief
Puckle, B., Funeral customs, their origin and development, Londen 1926
http://www.sacredspiral.com/death/funecust.pdf (08-09-2005)
Rosseels. C, Rituelen vandaag, Antwerpen 1997
The riderless horse, http://www.molyworld.net/aa/hhh-rh.htm (08-09-2005)
Tongeren, L. Van, Over het leven na de dood – Het leven ter sprake brengen bij de uitvaart, Budel 2002
Greek Hoplites, Warrior Culture and Indirect Bias, in: Journal of the Royal Anthropological Institute (4, 1998)
Michelsen, M., The Missing Man salute: retired military aviators perform symbolic flyovers as final tributes to veterans and their families, in: VFW Magazine (2002) Beschikbaar op: http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0LIY/is_1_90/ai_91914491 (08-09-2005)
The Missing Man Formation, beschikbaar op: http://www2.mstewart.net:8080/teamrv/library/missingman/ (08-09-2005)
http://www.mindef.nl/nieuws/nieuwsberichten/20041207_vliegendeerbetoon.html
(08-09-2005)
http://www.luchtmacht.nl/main/actueel/nieuws/2004/december/20041206_flypast.html (08-09-2005)
http://www.aiipowmia.com/histories/histformation.html (08-09-2005)
De uitvaart van Bernhard kreeg uitgebreide media-aandacht en werd rechtstreeks uitgezonden op televisie. De Missing Man Formation werd uitgevoerd als erkenning van de band van Bernhard met de luchtmacht, en gaf ook een link naar zijn eigen activiteiten als vlieger. Extra symbolisch was dat het vliegtuig dat naar boven wegvloog een Spitfire was, het vliegtuig waarop Bernhard tijdens de oorlogsjaren vloog.
==Wat is de Missing Man Formation?==
De Missing Man Formation is een eerbetoon aan een overledene, meestal een mede-vlieger of staatshoofd. Ook kan het een herdenking zijn voor de gevallenen in een strijd of oorlog. Soms wordt de formatie gevlogen met één vliegtuig welke uit de formatie wegvliegt, soms als formatie waaruit één vliegtuig ontbreekt.
De oorsprong van de Missing Man Formation is onbekend. Eén verhaal vertelt dat de oorsprong mogelijk ligt in de Eerste Wereldoorlog, toen Britse luchtmachtpiloten over de begrafenis van Manfred “De Rode Baron” von Richtershofen vlogen als blijk van respect van zijn mede-“aces”. Het kan ook zijn dat de formatie ontstond nadat bij de terugkeer van vliegtuigen naar Engeland, de mensen op de grond de vliegtuigen in de formatie telden om na te gaan of er vliegtuigen waren gecrasht.
In ieder geval is de formatie van Britse herkomst en werd het af en toe uitgevoerd tijdens de oorlog. Het bleef een privé-gebeuren tot 1935, toen de RAF voor het eerst publiekelijk de Missing Man Formation uitvoerde bij een militaire show ter ere van het zilveren jubileum van koning George V.
==De uitvoering==
Het ritueel van de Missing Man Formation kent twee varianten. De eerste variant is dat de fly past wordt uitgevoerd door een formatie, waarbij duidelijk te zien dat één vliegtuig ontbreekt (de ‘missing man’). Dit wordt gedaan als er maar drie vliegtuigen zijn om de formatie mee te vliegen. De tweede variant is de viermans-formatie waarbij één van de vliegtuigen op het moment suprème steil omhoog klimt. Ook bij de viermans-formatie is het mogelijk dat één vliegtuig simpelweg ontbreekt.
Er zijn diverse richtlijnen voor de uitvoering. Echter, omdat het ritueel niet echt vastligt en amper gedocumenteerd is, ligt het ritueel in de hand van de uitvoerders. Aangezien het een voornamelijk visueel ritueel is, wordt daar de nadruk op gelegd.
Michael Stewart heeft een poging gedaan richtlijnen op te stellen. Ten eerste stelt hij dat het ritueel moet worden gevlogen met een muzikale omlijsting, bijvoorbeeld het volkslied. Dit laatste houdt verband met het feit dat het ritueel sterk verbonden is aan het domein van de krijgsmacht. De formatie komt over aan het eind van de gespeelde muziek, maar nog wel als de muziek speelt. Ten tweede dient het ritueel met stabiel, gemiddeld motorvermogen te worden gevlogen om niet de aandacht weg te trekken van het sobere moment. Het vliegtuig dat de pull up (het steil omhoog weg trekken) maakt mag wel het benodigde maximale motorvermogen gebruiken. Ten derde dient het vliegtuig dat de pull up maakt altijd naar het westen te vliegen. Dit heeft te maken met zielen die westelijk naar de zonsondergang trekken.
Ten vierde is timing van het grootste belang. De toeschouwers moeten de formatie goed kunnen zien aankomen zonder hun nek te verrekken. Ook de hoogte moet dusdanig zijn dat de uitvoering goed te zien is. Vliegt men te laag, dan zien de mensen de vliegtuigen niet vroeg genoeg om ze op te merken, te focussen, het moment te verwerken, de langzame pull-up naar het westen te zien, en ontroerd te raken.
Tot slot is het motto: “eenvoud is het beste”. De vliegers eren degene die heengegaan is, niet het formatieteam zelf.
Omdat besturing, navigatie en timing van het grootste belang zijn (afgezien van het feit dat formatie vliegen binnen de luchtvaart ‘een vak apart’ is) moge het duidelijk zijn dat achter de uitvoering van de formatie veel voorbereiding schuil gaat.
==Domein van de krijgsmacht==
De krijgsmacht is één van de domeinen waar ritueel-liturgische inculturatie en participatie plaatsvindt. De Missing Man Formation heeft een sterk militair karakter en behoort in de eerste plaats tot het domein van de luchtmacht.
Hoewel de Missing Man Formation volgens de overlevering is begonnen ten tijde van de Eerste of Tweede wereldoorlog, heeft de symboliek van het ontbreken van de dode een veel oudere achtergrond.
De oorsprong van de basiselementen van het ritueel kunnen we achterhalen in het thema van het ‘herdenken van de gevallenen’. Dit is een herdenking die over de hele historische tijdslijn terugkeert. Zo gingen de oude Grieken zeer ver om hun doden te vinden, te identificeren en te begraven gedurende of na de strijd en ze individueel bij naam te herdenken. Zij vierden in hun Atheense jaar een van hun soberste festivals: de jaarlijkse begrafenis van de oorlogsdoden. De beenderen van degenen wiens lichamen waren teruggevonden, werden in processie door de straten gedragen. Onderdeel van de processie was een lege draagbaar. Deze versierde, lege draagbaar stond symbool voor degenen die in den vreemde waren gestorven en wiens lichamen niet meer gevonden waren. Op deze manier konden zijn toch herdacht worden.
Er zijn diverse literaire bronnen, zoals Thucydides en Plutarch, die getuigen van de betrokkenheid van de Grieken met hun doden. Deze traditie om hommage te tonen aan zij die in de strijd zijn gevallen is niet alleen vastgelegd in literaire bronnen, waaronder de speeches die – volgens historici – afkomstig zijn van generaals en politieke leiders, maar ook de vele inscripties Pausanias in de eerste eeuw na Christus heeft genoteerd en die later werd bevestigd door archeologen.
Van Tongeren schrijft dat de christelijke/Romeinse uitvaart ingesteld is op het geven van de dode aan God. Dus aandacht voor de dode als dode, niet als ooit levende.
Dit terwijl de oude Grieken sterk de nadruk legden op de herinnering aan de dode als levende, en zelfs als held. Gelijk is gebleven dat over de dode louter goede dingen worden gezegd, volgens Socrates beter dan ze waarschijnlijk werkelijk verdienden. Ons motto: “Over de doden niets dan goeds” stemt hiermee nog steeds overeen.
In de laatste decennia is de Missing Man Formation meer losgekomen uit het specifiek militaire domein en wordt het ook wel uitgevoerd bij particuliere uitvaarten. De complexiteit van het ritueel (uitvoerders, vliegtuigen, financiële aspect, formatievliegen) weerhoudt echter een brede uitvoering van het ritueel in de algemene luchtvaart. Wel is het ritueel bekender geworden door de uitvoering niet alleen voor te behouden aan uitvaarten van luchtmachtvliegers, maar ook uit te voeren bij publieke oorlogs- en dodenherdenkingen. Het maakt het tot één van de weinige collectieve dodenriten die onze cultuur kent.
In Amerika wordt onderscheid gemaakt tussen uitvaarten van mensen die in vliegdienst zijn geweest bij een krijgsmachtonderdeel en die een Missing Man Formation krijgen, en andere mensen die een “Diamond formation” krijgen waarbij een viertallige formatie overkomt die tegelijkertijd een pull up maken.
Tegelijkertijd zijn daar vaste formatieteams die op aanvraag deze formatie bij uitvaarten uitvoeren, ook bij particulieren.
==Verwante rituelen==
Naast de lege draagbaar bij de oude Grieken is er nog een krijgsmacht-traditie waarin een leegte de ontbrekende doden symboliseert, en wel het rijderloze paard. Tijdens de uitvaart wordt een paard meegevoerd met leeg zadel en met laarzen die verkeerd om in de stijgbeugels zijn geplaatst. Het ritueel schijnt zijn oorsprong te hebben bij de Romeinen, die het paard vervolgens afmaakten en het begroeven, in de verwachting dat het paard zijn eigenaar in het hiernamaals zou ontmoeten en het de dode daar zou kunnen dienen. Ook in de middeleeuwen werd dit ritueel uitgevoerd. In Engeland werd bij de uitvaart van een ridder zijn paard en harnas voor de overledene uit geleid, waarbij het paard achteraf aan de kerk werd geschonken en de wapenuitrusting aan de familie werd gegeven of op de graftombe werd geplaatst.
Het ritueel is heden ten dage vooral bekend in Amerika en daar voorbehouden aan hooggeplaatste militairen, inclusief de president. Het paard wordt nu niet meer doodgemaakt, maar alleen meegevoerd in de stoet. Lincoln was de eerste president die deze eer ten deel viel, Reagan vooralsnog de laatste. Dit ritueel is inmiddels uit het strikt militaire domein geraakt en geadopteerd door andere gemeenschappen, zoals rodeo-rijders, politiemensen, brandweerlieden (o.a. uitgevoerd tijdens herdenkingen na de aanslagen op de Twin Towers in 2001) en indianen (herdenking Little Big Horn).
==Ritueel en symboliek==
Als ritueel dat behoort tot de dood is de Missing Man Formation een “rite de passage” oftewel overgangsritueel (Hoekstra, 2001). Er is bij dit specifieke ritueel duidelijk sprake van ritualisering. Hoewel het ontstaan ervan in nevelen is gehuld, is het in de periode daarna bewust gestructureerd en voorzien van vaste handelingen en patronen. Het ritueel voldoet hiermee aan de belangrijkste kwaliteiten volgens Grimes : een handeling die opgevoerd wordt, gestileerd, repetitief en collectief (maar niet per se collectief opgevoerd).
In het ritueel van de Missing Man Formation zitten diverse symbolen verborgen. Ik noem hier de drie belangrijkste elementen: het ontbreken (missen) van de dode, de ziel en de ten hemelvaring. Het zijn elementen die in vroeger tijden ook belangrijk waren. In Scandinavië cremeerde men in vroeger tijden het lichaam van vikinghoofdmannen in een vikingschip, waarbij de opstijgende rook de terugkeer van de geest naar de zon, de bron van het leven, symboliseerde. De dood werd aldus vaak voorgesteld als een reis. De ziel vliegt naar het hof van Osiris, steekt de Styx over in gezelschap van veerman Charon of reed met de Walkuren naar het walhalla.
Ook de Missing Man Formation symboliseert bij het wegtrekken van één van de vliegtuigen de ziel van de overledene die op reis gaat. Uit theologisch oogpunt kunnen we dit zien als een terugkeer van de ziel naar God. Seculier gezien symboliseert het de vraag: stoten wij op een muur of is daarachter meer?
Gerard Lukken (1977) stelt dat een dergelijk overgangsritueel wil helpen en zorgen voor een ‘behoudende vaart’, het wil als iets vertrouwds uit het verleden de overgang naar een nieuwe toekomst mogelijk maken, en mensen integreren in het verdere leven. Hoe het ook zij, of men nu religieus is of seculier, het symbool is universeel verstaanbaar.
Het uitvoeren of aanschouwen van de Missing Man Formation is niet alleen een afscheid van de overledene, maar geeft ook weer dat “het leven door gaat”. De andere vliegtuigen vliegen door, ook al is er een gemis. Het bekrachtigt zowel de identiteit van de overledene als dat van de groep en het versterkt dit zelfs.
==Conclusie==
De Missing Man Formation tijdens de uitvaart van Prins Bernhard, werd uitgezonden op televisie en ontroerde velen. Timing was perfect en camera’s stonden op de juiste plekken om de fly past goed in beeld te brengen. De foto op de voorkant van deze opdracht laat dit goed zien. Volgens Paul Post (2002) vormen de media, in het bijzonder de televisie, een zeer belangrijk domein waar zich al langer liturgie dominant in kwantitatief en kwalitatief opzicht presenteert.
Volgens hem is er bij t.v.-liturgie sprake van een opmerkelijke vorm van categoriale liturgie. Hij stelt dat ook de traditie om bijzondere vieringen, zoals rituelen na rampen en koninklijke huwelijken en begrafenissen live uit te zenden hiertoe behoort en dat de impact groot is. Dit was zeker duidelijk bij de begrafenis van Prins Bernhard. Alle tradities en rituelen binnen de krijgsmacht en rond het koningshuis die hier van toepassing waren werden met nauwkeurigheid tot uitvoering gebracht. De bijzonder visuele kracht van het ritueel plus de geluidsfactor zorgen voor een sterke expressieve dimensie. Het ritueel is uitdrukking van de mensen in de luchtmacht en van wat deze groep bezighoudt.
Ook voor buitenstaanders is het ritueel uitstekend te verstaan en mijns inziens juist daarom zo geslaagd. Zoals Lukken stelt: “Heel weinig kan ineens heel veel oproepen. Je hoeft beslist geen intellectueel te zijn om die code te verstaan.”
De Missing Man Formation valt te zien als een creatie van traditie en de speciale toe-eigening ervan door een groep, in dit geval de luchtmacht. In de krijgsmacht – een instituut dat bol staat van tradities - heeft men na de oorlog een ritueel ontwikkeld dat – zeer waarschijnlijk onbewust – in feite voortborduurt op uitvaartrituelen zoals we die in de tijden van de oude Grieken en Romeinen al kenden. Naar mijn mening geldt dit voor zeer vele hedendaagse, zogenaamde “emerging rituals”. Hoewel de uitvoering verandert en een ritueel hierdoor vaak “nieuw” lijkt, zal bij nadere bestudering blijken dat er vaak een veel ouder ritueel aan ten grondslag ligt. Zo zal bij de uitvaart van een Hells Angel soms een lege motor worden meegevoerd, of bij een paardrijder zijn paard, een wielrenner zijn fiets. De leegte die wordt getoond is een krachtige symboliek van alle tijden, of het nu uitgevoerd werd met een draagbaar, een paard of een vliegtuig.
==Literatuur==
Enklaar. J., Onder de groene zoden, Zutphen 1995
Freeman, C., Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean, Oxford 1999.
Grimes, R., Deeply into the Bone: Re-Inventing Rites of Passage, Los Angeles 2002
Lukken, G., Rituelen in overvloed, Baarn 1999
McBride, W., The history of the riderless horse has its roots in the 19th century (11 juni 2004) http://www.angelfire.com/journal/indexjournal/04June11.html (08-09-2005)
Post, P., Rituelen na rampen – verkenning van een opkomend repertoire, Kampen 2002
Post, P., Actueel panorama van ritueel-liturgische inculturatie en participatie in Nederland: schets en perspectief
Puckle, B., Funeral customs, their origin and development, Londen 1926
http://www.sacredspiral.com/death/funecust.pdf (08-09-2005)
Rosseels. C, Rituelen vandaag, Antwerpen 1997
The riderless horse, http://www.molyworld.net/aa/hhh-rh.htm (08-09-2005)
Tongeren, L. Van, Over het leven na de dood – Het leven ter sprake brengen bij de uitvaart, Budel 2002
Greek Hoplites, Warrior Culture and Indirect Bias, in: Journal of the Royal Anthropological Institute (4, 1998)
Michelsen, M., The Missing Man salute: retired military aviators perform symbolic flyovers as final tributes to veterans and their families, in: VFW Magazine (2002) Beschikbaar op: http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0LIY/is_1_90/ai_91914491 (08-09-2005)
The Missing Man Formation, beschikbaar op: http://www2.mstewart.net:8080/teamrv/library/missingman/ (08-09-2005)
http://www.mindef.nl/nieuws/nieuwsberichten/20041207_vliegendeerbetoon.html
(08-09-2005)
http://www.luchtmacht.nl/main/actueel/nieuws/2004/december/20041206_flypast.html (08-09-2005)
http://www.aiipowmia.com/histories/histformation.html (08-09-2005)