Een transceiver is een radio die kan zenden en ontvangen. In de luchtvaart bedoelen we meestal een handheld (draagbare) VHF-radio voor de luchtvaartband, in het Nederlands ook wel luchtvaartportofoon of zendontvanger. Spraakverkeer met de verkeersleiding, informatiediensten en andere vliegers gebeurt tussen 118 en 137 MHz; de noodfrequentie is 121,5 MHz. Sommige modellen ontvangen ook het navigatiedeel van 108 tot 117,975 MHz voor VOR en soms ILS. Een scanner of airband-ontvanger kan alleen luisteren. De Europese regels tellen een draagbaar of handheld toestel gewoon als radio, met dezelfde eisen als een ingebouwde radio.513

Zenden op luchtvaartfrequenties mag in Nederland alleen met een vergunning van de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI, voorheen Agentschap Telecom) en met een bevoegdheid om de radio te bedienen. Dat geldt aan boord van een luchtvaartuig en ook voor een grondstation, zoals de radio van een vliegveld of club. RDI kent drie vergunningen voor luchtvaartuigen: recreatief gebruik, beperkte toegang (VFR, ook met gecontroleerde vluchten) en volledige toegang (IFR). Voor ballonvaren, zweefvliegen, micro-light, ultralight en schermvliegen is minimaal de vergunning voor recreatief gebruik nodig; die geldt alleen in Nederland en alleen voor een vaste lijst kanalen, zoals 122.255 voor ballonvaren, zeven kanalen voor zweefvliegen en 123.430 voor micro-light, ultralight en schermvliegen. RDI rekent een eenmalige vergoeding en een jaarlijkse toezichtvergoeding. Wie een handheld meeneemt in een vliegtuig waarvoor al een vergunning is, valt volgens een antwoord van Agentschap Telecom dat een lid in 2011 deelde onder de vergunning van dat toestel; op de huidige pagina's van RDI staat dat niet met zoveel woorden, dus vraag het bij twijfel na bij RDI. Zenden vanaf de grond zonder vergunning, bijvoorbeeld thuis of langs het veld, mag niet.1231822

De Wet luchtvaart verbiedt het bedienen van een vergunningplichtig station in de luchtvaartband zonder geldig bewijs van bevoegdheid. In Nederland is dat de R/T-bevoegdheid (radiotelefonie), die op je brevet staat. Je haalt die met het theorievak Communications en een praktijkopleiding en examen bij een erkende opleider. Leerlingen die solo vliegen hebben nog geen brevet; dan moet de opleider vaststellen dat de leerling de radio en de fraseologie beheerst. Piloten van vliegtuigen en helikopters hebben daarnaast een taalvaardigheidsverklaring nodig (Language Proficiency, FCL.055). Zonder voldoende niveau mag je de RT-bevoegdheid niet uitoefenen en blijft alleen ongecontroleerd luchtruim over. Voor zweefvliegers is die taalverklaring volgens de KNVvL niet verplicht. De KNVvL schrijft ook dat je zonder RT-bevoegdheid alleen mag communiceren op de vrije recreatieve frequenties en die van ongecontroleerde velden; de wettelijke grondslag voor die uitzondering hebben we niet kunnen vinden. Het praktijkexamen via de KNVvL kostte in februari 2025 € 40, bij commerciële opleiders € 250 tot € 600.467

Sinds 1 januari 2018 moeten alle radio's in de Europese regels met 8,33 kHz-kanaalafstand kunnen werken, en de recreatieve vergunning van RDI staat sindsdien alleen nog 8,33 kHz-kanalen toe. Een radio die alleen 25 kHz kan, is om te zenden dus geen goede keuze meer. Uitzonderingen zijn er voor frequenties die op 25 kHz blijven, zoals de noodfrequentie 121,5 MHz. Let op het verschil tussen kanaalnummer en frequentie: je stelt het kanaalnummer in, en dat wijkt soms af van de echte frequentie. Kanaal 122.255 is bijvoorbeeld de frequentie 122,250 MHz. Kies je het verkeerde kanaal, dan verstoor je ander luchtvaartverkeer, schrijft RDI. Een lid legde uit dat een oude 25 kHz-radio op 122.15 ook de omliggende 8,33 kHz-kanalen raakt. Koop je tweedehands, kijk dan altijd of het toestel 8,33 kHz ondersteunt.251316

De meeste vliegers kopen een handheld als reserve, voor als de boordradio uitvalt, of om de ATIS te beluisteren zonder de accu van het vliegtuig te gebruiken. Een handheld als de verplichte radio aan boord is iets anders. Voor zweefvliegtuigen eist de EU dat apparatuur waarmee je aan de radioplicht voldoet, is goedgekeurd, ook als die niet vast is ingebouwd. Voor motorvliegtuigen staat een vergelijkbare regel in Part-NCO. We hebben bij Icom en Yaesu geen vermelding gevonden dat hun handhelds zo'n goedkeuring hebben. Gebruik een gewone handheld daarom als extra of reserve, en vraag bij een vaste inbouw of als enige radio eerst je onderhoudsorganisatie of de ILT. Voor nationaal geregistreerde ultralights hebben we de regels voor draagbare radio's niet kunnen vaststellen.9131819

Wil je vooral een reserve om te spreken en te luisteren, dan volstaat een model zonder navigatie. Die zijn eenvoudiger en houden het langer vol op een batterij. De Yaesu FTA-250L zendt met 5 W piek (1,5 W draaggolf), gaat volgens Yaesu ongeveer 16 uur mee en is spatwaterdicht (IPX5); er is geen GPS of Bluetooth. De Yaesu FTA-450L is vergelijkbaar, met ongeveer 13,5 uur batterijduur. De Icom IC-A16E zendt met 6 W piek (1,8 W draaggolf), haalt volgens Icom tot 17 uur met de standaardaccu en is stof- en waterdicht tot IP67, dus ook tegen kort onderdompelen. Bluetooth zit alleen in bepaalde uitvoeringen van de IC-A16E, en voor een vliegtuigheadset heb je een aparte adapter nodig. De Icom IC-A25CE is de COM-uitvoering van de IC-A25. Alle genoemde modellen ondersteunen 8,33 kHz. Voordeel van deze groep: eenvoud en batterijduur. Nadeel: geen reserve voor navigatie.10111213

Wil je naast een reserve-radio ook reservenavigatie, dan zijn er modellen die VOR en soms ILS ontvangen. De Yaesu FTA-550L heeft VOR en ILS maar geen GPS. De FTA-750L heeft daarnaast GPS; of hij nog geleverd wordt, konden we niet vaststellen, want hij staat niet meer in de actuele Yaesu-catalogus. De Yaesu FTA-850L heeft VOR, ILS met glijpad, GPS en Bluetooth, zendt met 6 W piek (1,8 W draaggolf) en gaat ongeveer 10 uur mee; Yaesu schrijft zelf dat de navigatie alleen een aanvullend hulpmiddel is. De Icom IC-A25NE heeft VOR, GPS en Bluetooth, is waterdicht tot IP57 en haalt tot 10,5 uur, met een houder voor AA-batterijen als optie; ILS noemt Icom bij dit model niet. Voordeel: meer mogelijkheden als de boordapparatuur uitvalt. Nadeel: duurder, kortere batterijduur en meer knoppen. Een lid koos juist voor de eenvoudige FTA-250 omdat VOR en GPS voor hem al op andere manieren aan boord waren; een ander noemde dat de FTA-450 en FTA-550 met software te programmeren zijn, zodat je kanalen een naam kunt geven.11131417

Icom en Yaesu publiceren geen adviesprijzen in euro's. Een Britse luchtvaartwinkel vroeg op 16 oktober 2026 £ 364,50 inclusief btw voor de Yaesu FTA-850L; prijzen in Nederland kunnen anders zijn. Op het Airwork-forum werden tweedehands handhelds aangeboden voor bedragen tussen ongeveer € 150 en € 385. Let bij tweedehands op 8,33 kHz, de staat van de accu en of de headsetadapter en lader erbij zitten.162021

Een handheld past niet zomaar op een vliegtuigheadset: bij Icom en Yaesu heb je een headsetadapter nodig, en bij Yaesu moet je de microfooninstelling op extern zetten. Met de antenne in de cabine is het bereik beperkt; beide merken hebben een BNC-aansluiting waarop een externe luchtvaartantenne past. Tegen ontstekingsruis van de motor hebben de toestellen een ruisonderdrukking. In een zweefvliegtuig is de afscherming beperkt, waardoor een zender eerder storing in andere apparatuur kan geven, schrijft EASA. Hoe groot het bereik in kilometers is, hebben we niet in een bron van een fabrikant of overheid gevonden. Leden wijzen erop dat je zonder de juiste kabel je headset niet op de handheld kunt aansluiten; een lid kocht die er meteen bij.9131418

Wil je alleen meeluisteren, bijvoorbeeld met de ATIS of het verkeer bij een veld, dan heb je genoeg aan een ontvanger of scanner; daarvoor is geen zendvergunning nodig. Het Wetboek van Strafrecht maakt het aftappen van berichten die niet voor jou bestemd zijn strafbaar, maar zondert ontvangst met een gewoon radio-ontvangapparaat uit, tenzij je een bijzondere inspanning levert of een niet-toegestane ontvanginrichting gebruikt. Een uitspraak van RDI of een rechter speciaal over luchtvaartfrequenties hebben we niet gevonden.8

Een dronevlieger die bij een luchthaven radiocontact met de verkeersleiding moet hebben, kan bij RDI een vergunning voor luchtvaartcommunicatie bij drone-gebruik aanvragen. Daarnaast is een RT-bevoegdheid nodig. Zonder die twee mag je ook als dronevlieger niet zenden op luchtvaartfrequenties.15

We hebben niet kunnen vaststellen of de vrije recreatieve frequenties wettelijk zonder RT-bevoegdheid gebruikt mogen worden; de KNVvL zegt van wel, de wet en het aanvraagformulier van RDI noemen geen uitzondering. Of een handheld in een vliegtuig met vergunning zonder meer onder die vergunning valt, staat niet expliciet op de huidige RDI-pagina's. Van de fabrikanten vonden we geen europrijzen en geen goedkeuring om een handheld als verplichte boordradio te gebruiken. De specificaties komen van de fabrikanten zelf en golden op 16 oktober 2026.12479